Buôn bán nhỏ quanh khu chế xuất Tân Thuận lên xuống theo bốn nhịp: nhịp ngày (giờ tan ca), nhịp tháng (ngày lương), nhịp mùa (đơn hàng nhiều hay ít, tăng ca hay giảm ca) và nhịp năm (Tết về quê, ra Tết quay lại tuyển dụng). Tiệm tạp hoá, tiệm điện thoại, sửa xe, quần áo, mỹ phẩm hiểu và chuẩn bị theo bốn nhịp này thì sống được; tiệm nhập hàng đều đều như ở khu dân cư thường dễ kẹt vốn hoặc hụt hàng.
Bài này viết cho người đang hoặc sắp mở tiệm nhỏ phục vụ người lao động ở Tân Thuận. Không có con số doanh thu hay giá hàng — mỗi tiệm mỗi khác — mà là cách đọc nhịp, cách nhập hàng, cách xử lý chuyện bán chịu, và những khoản dự phòng cần có. Quán ăn có bài riêng trong chuyên mục; ở đây bàn các loại tiệm khác.
Bốn nhịp và tác động đến từng loại tiệm
Quan sát chung về thói quen chi tiêu của người lao động khu chế xuất; tiệm của bạn nên tự ghi chép để có số liệu riêng:
| Nhịp | Tạp hoá | Điện thoại, phụ kiện | Sửa xe | Quần áo, mỹ phẩm |
|---|---|---|---|---|
| Giờ tan ca trong ngày | Đông nhất | Đông | Đông (xe hỏng sau ca) | Vừa |
| Mấy ngày sau khi nhận lương | Tăng mạnh: mua dự trữ | Tăng mạnh: đổi máy, mua phụ kiện | Tăng: bảo dưỡng, thay lốp | Tăng mạnh |
| Cuối tháng trước lương | Giảm, hàng thiết yếu | Giảm mạnh, nhiều sửa vặt | Chỉ sửa khi hỏng | Rất chậm |
| Mùa tăng ca | Tăng, đồ ăn nhanh | Tăng | Tăng | Tăng |
| Trước Tết | Tăng mạnh: quà về quê | Tăng mạnh | Cao điểm: chuẩn bị xe về quê | Cao điểm |
| Tết và ra Tết | Vắng vài tuần | Vắng, rồi tăng khi người mới đến | Vắng rồi tăng | Vắng |
Bảng trên là xu hướng chung để bạn bắt đầu quan sát. Tiệm gần dãy trọ đông nữ công nhân ngành điện tử, may mặc có nhịp khác tiệm gần bãi xe tải, kho cảng đông nam giới làm bốc xếp, lái xe. Ghi chép một hai tháng sẽ cho bạn bảng của riêng tiệm mình.
Mỗi nhà máy có ngày trả lương riêng; khu chế xuất có nhiều nhà máy nên đỉnh doanh thu có thể dàn ra vài đợt trong tháng. Hỏi khách quen họ nhận lương ngày nào để vẽ được lịch của tiệm mình.
Nhịp ngày: mở cửa theo ca, không theo giờ hành chính
Tiệm ở khu dân cư thường mở từ sáng đến tối. Tiệm quanh khu chế xuất phải tính theo ca: trước giờ vào ca sáng có một đợt khách mua nước, đồ ăn sáng, khăn giấy; giờ tan ca chiều là đợt lớn nhất trong ngày; tan ca đêm khuya có nhóm khách nhỏ nhưng ổn định vì ít tiệm mở. Giữa buổi sáng và đầu giờ chiều thường vắng — đó là lúc nhập hàng, sắp xếp, nghỉ ngơi.
Tiệm nhỏ không đủ người để mở liên tục, vì vậy nên chọn ca mạnh nhất của khu mình và mở chắc ca đó. Tiệm điện thoại gần dãy trọ đông người làm ca đêm có thể đông vào buổi sáng khi họ vừa tan ca. Quan sát vài tuần rồi điều chỉnh giờ mở cửa, đừng mặc định.
Giờ tan ca cũng là giờ đường đông, xe tải và xe máy lẫn lộn. Khách dừng mua phải có chỗ đậu xe an toàn. Một khoảng sân nhỏ trước tiệm, xếp xe gọn, có người hướng dẫn giờ cao điểm, quyết định khách có dừng lại hay chạy thẳng.
Nhịp tháng: ngày lương và cuối tháng
Nhập hàng trước ngày lương. Hàng phải có sẵn khi khách có tiền. Nhập muộn sau ngày lương là lỡ đợt mua mạnh nhất. Với tiệm điện thoại, phụ kiện, quần áo, chuẩn bị mẫu mới trước đợt lương.
Cuối tháng bán hàng thiết yếu. Gói nhỏ, giá vừa: mì gói, dầu gội gói nhỏ, thẻ cào mệnh giá thấp. Người lao động cuối tháng mua đủ dùng chứ không mua dự trữ.
Dịch vụ sửa chữa giữ thu nhập cuối tháng. Tiệm điện thoại, sửa xe có thu nhập đều hơn nhờ dịch vụ sửa vặt khi khách chưa đủ tiền mua mới. Đây là phần doanh thu đệm quan trọng.
Thanh toán chuyển khoản. Nhiều công nhân nhận lương qua tài khoản và quen chuyển khoản. Tiệm có mã thanh toán thì bán được cho người không mang tiền mặt, đồng thời doanh thu được ghi lại rõ ràng.
Tiền gửi về quê trong ngày lương. Ngay sau ngày lương, một phần lớn thu nhập của người lao động được chuyển về quê. Tiệm nào bán thẻ, nạp tiền điện thoại, gửi hàng về quê thì đông đúng những ngày này; tiệm quần áo, phụ kiện thì nên đón đợt mua sau khi khách đã chuyển tiền xong và biết mình còn bao nhiêu để tiêu.
Khuyến mãi đặt đúng lúc. Giảm giá vào cuối tháng kéo được khách đang dè dặt; giảm giá vào ngày lương thường chỉ làm mỏng lợi nhuận vì khách vẫn mua. Thử và ghi lại kết quả để biết cách nào hợp với tiệm.
Nhịp mùa: đơn hàng nhà máy quyết định túi tiền khách
Khu chế xuất sống bằng đơn hàng xuất khẩu, và đơn hàng phụ thuộc thị trường thế giới. Có giai đoạn nhà máy tăng ca liên tục, tuyển thêm người, khu trọ kín phòng; có giai đoạn giảm giờ làm, cho nghỉ luân phiên, một số người về quê hoặc chuyển đi nơi khác. Tiệm nhỏ cảm nhận ngay: khách thưa, mua ít, hỏi mua chịu nhiều hơn.
Theo dõi tin tức về các ngành chính trong khu — điện tử, may mặc, cơ khí — và nghe chính khách hàng kể chuyện tăng ca, giảm ca giúp tiệm đoán trước được vài tuần. Khi thấy dấu hiệu giảm, giảm lượng nhập hàng không thiết yếu, giữ tiền mặt. Khi thấy dấu hiệu tăng — nhà máy tuyển người, khu trọ đông lên — chuẩn bị hàng cho người mới đến: chăn gối, đồ dùng phòng trọ, sim điện thoại, xe cũ.
Người mới đến khu là nhóm khách quan trọng. Họ cần mua sắm cả bộ đồ dùng trong vài ngày đầu; tiệm nào phục vụ tốt lần đầu sẽ có khách quen suốt thời gian họ ở đây.
Nhịp năm: Tết về quê, ra Tết đổi người
Trước Tết là mùa cao điểm của hầu hết tiệm quanh khu chế xuất: người lao động nhận lương tháng mười ba, thưởng Tết, mua quà về quê, sửa xe để chạy đường dài, mua điện thoại mới, quần áo mới. Tiệm cần nhập hàng sớm, chuẩn bị vốn lưu động lớn hơn bình thường, và tính kỹ lượng hàng để không tồn sau Tết.
Trong Tết, khu nhà trọ vắng vài tuần. Nhiều tiệm đóng cửa về quê cùng khách. Tiệm ở lại phục vụ số ít người không về và cư dân thường trú. Ra Tết, một phần người lao động không quay lại, nhà máy tuyển người mới, khu trọ thay đổi. Đây lại là đợt mua sắm của người mới đến.
Kế hoạch tài chính theo năm giúp tiệm không bị động: để dành từ mùa cao điểm trước Tết để trả tiền thuê, chi phí cố định trong những tuần vắng đầu năm. Nhiều tiệm nhỏ đóng cửa không phải vì bán ế, mà vì không giữ tiền cho tháng giêng.
Bán chịu cho công nhân: cân nhắc kỹ
Bán chịu quanh khu nhà trọ là chuyện quen: khách quen hết tiền cuối tháng, ghi sổ, ngày lương trả. Bán chịu giữ được khách và giúp người lao động qua lúc khó, nhưng cũng là nguồn mất vốn lớn nhất của tiệm nhỏ: khách chuyển chỗ làm, về quê, không quay lại. Ở khu chế xuất, nơi người lao động đến và đi thường xuyên, rủi ro này cao hơn khu dân cư ổn định.
Nếu bán chịu, đặt quy tắc rõ: chỉ với khách quen đã mua lâu, hạn mức nhỏ, ghi sổ có chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận, chốt nợ mỗi kỳ lương. Không bán chịu hàng giá trị cao như điện thoại, xe; với những món này, hướng khách đến hình thức trả góp của tổ chức tín dụng có giấy tờ rõ ràng thay vì tiệm tự cho trả góp.
Đòi nợ phải văn minh, không bêu tên, không đe doạ, không đăng hình khách nợ lên mạng. Những cách đó vi phạm pháp luật và làm mất uy tín tiệm trong cả khu.
Dự phòng và giấy tờ: hai thứ giúp tiệm sống lâu
Tiệm nhỏ quanh khu chế xuất nên có quỹ dự phòng đủ trả chi phí cố định trong ít nhất một hai tháng — tiền thuê, điện nước, lương người phụ — để vượt qua mùa vắng đơn hàng hay tháng giêng. Quỹ này tích luỹ từ mùa cao điểm, để tách khỏi tiền nhập hàng.
Về giấy tờ, tiệm cần đăng ký hộ kinh doanh tại phường Tân Thuận khi không thuộc diện được miễn, tuân thủ quy định thuế với hộ kinh doanh khi chính sách chuyển từ khoán sang kê khai, và đáp ứng điều kiện riêng nếu kinh doanh hàng có điều kiện như sim, thẻ viễn thông, thuốc lá, rượu. Tiệm điện thoại thu mua máy cũ phải cẩn thận với hàng không rõ nguồn gốc; mua phải đồ gian vừa mất tiền vừa có thể liên đới trách nhiệm.
Phòng cháy là điều sống còn với tiệm trong nhà ống quanh khu trọ: không sạc pin xe điện, pin dự phòng qua đêm trong tiệm, có bình chữa cháy và lối thoát. Tiệm sửa xe, sửa điện thoại làm việc với pin, xăng, hoá chất càng phải chú ý.
Ba loại tiệm, ba cách tính riêng
Tiệm tạp hoá sống bằng vòng quay hàng: lời mỗi món ít nhưng bán nhiều, nhanh. Nhập quá tay hàng chậm bán là chôn vốn; hết hàng thiết yếu vào ngày lương là mất khách cho tiệm bên cạnh. Ghi lại hàng bán chạy theo tuần để nhập đúng, đừng nhập theo lời chào của người giao hàng.
Tiệm điện thoại, phụ kiện có hai nguồn thu: bán máy, phụ kiện (biên lợi nhuận phụ thuộc mẫu mã, dễ tồn hàng lỗi mốt) và sửa chữa (đều hơn, cần tay nghề). Tiệm sống lâu thường giữ phần sửa chữa làm nền, bán hàng làm phần tăng thêm. Thu mua máy cũ phải có giấy tờ của người bán, tránh mua đồ gian.
Tiệm sửa xe có nhu cầu quanh năm vì người lao động đi xe máy hằng ngày trên đường nhiều xe tải, ổ gà. Cao điểm là trước Tết khi người ta chuẩn bị xe về quê. Uy tín đến từ báo giá trước khi làm, không thay phụ tùng không cần, trả lại phụ tùng cũ cho khách xem. Ở khu đông người đến đi như Tân Thuận, một khách hài lòng giới thiệu cho cả phòng trọ.
Câu hỏi thường gặp
Mở tiệm gần khu chế xuất bán gì dễ sống nhất?
Hàng thiết yếu (tạp hoá) và dịch vụ sửa chữa (điện thoại, xe máy) có doanh thu đều hơn vì người lao động cần cả khi hết tiền cuối tháng. Quần áo, phụ kiện có biên lợi nhuận cao hơn nhưng phụ thuộc mạnh vào ngày lương và mùa.
Ngày lương ảnh hưởng doanh thu thế nào?
Mấy ngày sau khi nhận lương là đợt mua mạnh nhất trong tháng, cuối tháng trước lương là đợt chậm nhất. Khu chế xuất có nhiều nhà máy với ngày lương khác nhau, nên đỉnh doanh thu có thể chia thành vài đợt.
Có nên bán chịu cho công nhân quen không?
Có thể, nhưng với khách quen lâu, hạn mức nhỏ, ghi chép rõ và chốt nợ mỗi kỳ lương. Không bán chịu hàng giá trị cao. Người lao động ở khu chế xuất đổi chỗ làm, về quê thường xuyên nên rủi ro mất nợ cao.
Mùa ít đơn hàng tiệm nên làm gì?
Giảm nhập hàng không thiết yếu, giữ tiền mặt, đẩy mạnh dịch vụ sửa chữa và hàng gói nhỏ, mở rộng sang khách cư dân. Theo dõi tin tuyển dụng của nhà máy để chuẩn bị khi đơn hàng tăng trở lại.
Trước Tết cần chuẩn bị gì cho tiệm?
Nhập hàng sớm, chuẩn bị vốn lưu động lớn hơn, tính kỹ lượng để không tồn sau Tết. Để dành một phần doanh thu cao điểm để trả chi phí cố định trong những tuần vắng sau Tết.
Tiệm nhỏ có cần đăng ký kinh doanh không?
Phần lớn tiệm cố định phải đăng ký hộ kinh doanh tại phường Tân Thuận, trừ các trường hợp được miễn như bán hàng rong, kinh doanh lưu động, thu nhập thấp theo quy định. Hàng có điều kiện như sim, thuốc lá, rượu cần đáp ứng điều kiện riêng.