Lừa đảo tuyển dụng nhắm vào công nhân thường có chung một điểm: người tìm việc phải đưa tiền, giấy tờ hoặc tài khoản trước khi được làm việc thật. Năm kiểu hay gặp là thu phí giữ chỗ vào nhà máy, đặt cọc đồng phục hay khám sức khoẻ, việc làm thêm trên mạng đòi nạp tiền, rủ mở hoặc cho thuê tài khoản ngân hàng, và lời mời đi làm việc nhẹ ở nước ngoài.
Quanh khu chế xuất Tân Thuận, mỗi ngày có nhiều người mới từ các tỉnh đến tìm việc, chưa quen ai, đang cần việc gấp. Đó đúng là nhóm kẻ gian nhắm đến. Bài này mô tả từng kiểu theo cách chúng diễn ra ngoài đời, các dấu hiệu nhận biết, và những việc nên làm nếu lỡ mắc. Không có bài viết nào thay được sự cẩn thận của chính bạn, nhưng biết trước kịch bản giúp dừng lại đúng lúc.
Kiểu một: "chạy chỗ" vào nhà máy
Người tìm việc đứng chờ trước cổng khu, được một người lạ bắt chuyện, tự giới thiệu là "quen nhân sự", "có suất", hứa vào làm ngay không cần phỏng vấn, chỉ cần đưa một khoản gọi là phí giữ chỗ, phí làm hồ sơ hay tiền cảm ơn. Nhận tiền xong, người đó hẹn ngày mai, ngày kia, rồi mất liên lạc. Có trường hợp họ dẫn nạn nhân đến đúng cổng nhà máy thật để tạo lòng tin, trong khi nhà máy vẫn đang tuyển công khai, không cần ai giới thiệu.
Điều cần nhớ: nhà máy tuyển công nhân phổ thông không bán suất. Người giới thiệu nội bộ, nếu có, được doanh nghiệp thưởng chứ không thu tiền của người được giới thiệu. Muốn biết nhà máy có đang tuyển không, cách đơn giản nhất là đi thẳng vào phòng bảo vệ hỏi, hoặc xem thông báo ngay ở cổng.
Biến thể của kiểu này là các "văn phòng việc làm" thuê một phòng nhỏ trong hẻm, thu phí đăng ký rồi đưa danh sách những nơi đang tuyển mà ai cũng tìm được. Hoạt động dịch vụ việc làm phải có giấy phép, và không được thu phí trái quy định của người lao động; nếu một nơi tự nhận là trung tâm việc làm, hỏi xem giấy phép và đối chiếu tên trong danh bạ doanh nghiệp hoặc cổng đăng ký kinh doanh.
Kiểu hai: đặt cọc đồng phục, khám sức khoẻ "theo đoàn"
Một tin tuyển dụng đăng trên mạng xã hội, ghi tên nghe giống tên công ty có thật trong khu, hẹn phỏng vấn qua điện thoại rồi báo đậu ngay. Sau đó là yêu cầu chuyển khoản tiền đồng phục, tiền thẻ ra vào, tiền khám sức khoẻ theo đoàn để "kịp vào ca thứ Hai". Khoản tiền mỗi lần không lớn nên nạn nhân dễ chuyển, nhưng nhân với vài chục người thì kẻ gian thu được nhiều.
Dấu hiệu nhận ra: phỏng vấn quá dễ, không ai hỏi gì về kinh nghiệm hay sức khoẻ; người liên hệ không cho gặp trực tiếp; tài khoản nhận tiền đứng tên cá nhân chứ không phải công ty; bị hối thúc chuyển gấp. Doanh nghiệp đàng hoàng không cần bạn chuyển tiền trước để được đi làm. Nếu có khoản nào trừ vào lương sau này, khoản đó phải được thoả thuận rõ và trừ qua phiếu lương, không phải chuyển khoản vào tài khoản cá nhân.
Để kiểm tra, đối chiếu tên công ty, địa chỉ, mã số thuế; gọi vào số tổng đài công khai của doanh nghiệp (không phải số trong tin tuyển dụng) hoặc đến tận cổng hỏi xem có đợt tuyển đó không.
Kiểu ba: việc làm thêm trên mạng đòi nạp tiền
Công nhân muốn kiếm thêm sau giờ làm là mục tiêu của các lời mời "việc nhẹ tại nhà": thả tim video, đánh giá sản phẩm, chốt đơn hộ shop, nhận hoa hồng mỗi nhiệm vụ. Vài nhiệm vụ đầu được trả tiền thật, khoản nhỏ, để tạo lòng tin. Sau đó là nhiệm vụ "lớn" phải nạp trước một khoản, hứa hoàn lại kèm hoa hồng cao hơn. Nạp rồi thì có lý do bắt nạp tiếp: thao tác sai, cần nạp để mở khoá, cần đóng phí rút tiền.
Nguyên tắc đơn giản nhất: việc làm thật không bao giờ yêu cầu người làm nạp tiền để được trả lương. Bất kỳ "công việc" nào bắt bạn chuyển tiền vào trước, dù chỉ một lần, đều nên dừng ngay. Số tiền đã nạp rất khó lấy lại, và càng nạp thêm để gỡ thì càng mất nhiều.
Người ở chung phòng trọ, đồng hương, đồng nghiệp hay rủ nhau tham gia vì thấy người kia "rút được tiền". Đó chính là cách lan truyền của trò này. Khi thấy bạn bè làm, hỏi kỹ họ đã nạp bao nhiêu và đã rút được bao nhiêu, rồi tự trả lời câu hỏi ai đang trả tiền cho ai.
Kiểu bốn: mượn, mua, thuê tài khoản ngân hàng và căn cước
Một lời đề nghị nghe vô hại: cho mượn căn cước để mở giúp một tài khoản ngân hàng, một ví điện tử, một số thuê bao điện thoại, đổi lại một khoản tiền nhỏ. Hoặc bán luôn tài khoản ngân hàng đang dùng nhận lương. Người nhận đề nghị thường là công nhân trẻ, đang thiếu tiền.
Những tài khoản này thường bị dùng để nhận tiền lừa đảo, chuyển tiền phi pháp. Khi cơ quan chức năng truy dấu dòng tiền, tên chủ tài khoản là tên bạn. Pháp luật hiện hành cấm mua bán, cho thuê, cho mượn tài khoản thanh toán, và người cho mượn có thể phải chịu trách nhiệm. Ngoài ra, tài khoản bị khoá thì bạn mất luôn chỗ nhận lương.
Căn cước bị giữ hoặc bị chụp hai mặt gửi cho người lạ cũng có thể bị dùng để vay tiền qua ứng dụng, đăng ký thuê bao, mở tài khoản đứng tên bạn. Chỉ đưa căn cước cho nơi có lý do chính đáng như ngân hàng, nhà máy khi làm hồ sơ, cơ quan nhà nước, và chỉ để đối chiếu rồi nhận lại.
Kiểu năm: việc nhẹ ở nước ngoài, bao vé máy bay
Lời mời đi làm ở nước ngoài với công việc nhẹ, lương rất cao, bao ăn ở, bao vé, không cần ngoại ngữ, không cần bằng cấp, đi gấp trong vài ngày. Một số trường hợp kết thúc bằng việc người lao động bị đưa qua biên giới, bị giữ giấy tờ, bị ép làm việc cho các đường dây lừa đảo trực tuyến và bị đòi tiền chuộc.
Đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là con đường hợp pháp, nhưng phải qua doanh nghiệp được cấp phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài hoặc các chương trình của nhà nước, có hợp đồng rõ ràng, có thị thực lao động, có thời gian đào tạo trước khi đi. Không có chương trình hợp pháp nào đưa người đi trong vài ngày mà không cần giấy tờ lao động.
Nếu người thân, bạn cùng phòng trọ bỗng nói sắp đi làm ở nước ngoài theo lời mời trên mạng, hãy hỏi tên công ty, kiểm tra giấy phép, hỏi thị thực loại gì. Thông tin về doanh nghiệp được phép đưa người đi làm việc ở nước ngoài được cơ quan quản lý lao động công bố công khai.
Vì sao người mới đến dễ bị nhắm, và vài thói quen tự bảo vệ
Người mới lên thành phố thường có cùng một hoàn cảnh: tiền mang theo chỉ đủ vài tuần, đang ở nhờ hoặc ở trọ tạm, chưa quen ai trong khu, rất muốn có việc ngay. Kẻ gian hiểu hoàn cảnh đó nên luôn đánh vào sự gấp gáp: "hết suất trong hôm nay", "mai là đủ người". Áp lực thời gian làm người ta bỏ qua bước kiểm tra mà bình thường ai cũng làm.
Một vài thói quen đơn giản giúp giảm rủi ro rất nhiều. Đi tìm việc cùng một người bạn hoặc người thân. Không mang theo toàn bộ tiền và giấy tờ gốc khi đi hỏi việc, chỉ mang bản sao và căn cước để đối chiếu. Không chuyển tiền cho ai trong ngày đầu tiên gặp. Lưu lại số điện thoại, tên, ảnh tin tuyển dụng của mọi nơi đã liên hệ. Và tự đặt cho mình một quy tắc cứng: việc gì đòi tiền trước thì hỏi lại ít nhất một người hiểu chuyện trước khi trả lời.
Chủ nhà trọ lâu năm quanh khu, người bán hàng ở các quán trước cổng, các anh chị đã làm trong khu nhiều năm thường biết rõ những chiêu đang lưu hành. Hỏi họ một câu không mất gì, mà có khi tránh được mất cả tháng tiền ăn.
Bảng tự kiểm nhanh trước khi đưa tiền hay giấy tờ
Trả lời từng câu dưới đây trước khi chuyển bất kỳ khoản nào. Chỉ cần một câu trả lời nằm ở cột phải là nên dừng lại hỏi thêm:
| Câu hỏi | An toàn hơn | Đáng lo |
|---|---|---|
| Bạn biết tên công ty, địa chỉ, mã số thuế chưa? | Có, đã đối chiếu | Chỉ có số điện thoại, tên gọi chung |
| Bạn đã gặp người tuyển dụng ở đâu? | Tại nhà máy, văn phòng có địa chỉ | Quán nước, phòng trọ, chỉ qua mạng |
| Có phải chuyển tiền trước không? | Không | Có, vào tài khoản cá nhân |
| Có ai đòi giữ giấy tờ gốc không? | Không, chỉ đối chiếu | Có, giữ căn cước, bằng cấp |
| Bạn có bị hối thúc không? | Có thời gian suy nghĩ | Phải quyết trong ngày, "hết suất" |
| Công việc mô tả có rõ không? | Rõ vị trí, ca, nơi làm | Mơ hồ, hứa thu nhập rất cao |
Nếu đã lỡ chuyển tiền hoặc đưa giấy tờ, việc cần làm ngay: gọi ngân hàng của bạn đề nghị hỗ trợ tra soát giao dịch, đổi mật khẩu các tài khoản, ghi lại mọi tin nhắn, số tài khoản, số điện thoại của bên kia, rồi trình báo với công an phường nơi bạn ở. Báo càng sớm, cơ hội ngăn chặn càng lớn.
Đừng tin các lời mời "lấy lại tiền đã mất" xuất hiện sau đó, nhất là khi họ đòi phí trước. Đây thường là lớp lừa thứ hai nhắm vào chính người vừa bị lừa.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy có được thu phí tuyển dụng của người lao động không?
Theo nguyên tắc của pháp luật lao động, người sử dụng lao động không được yêu cầu người lao động nộp tiền hay tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng. Doanh nghiệp tuyển công nhân trực tiếp không thu phí tuyển dụng. Ai đòi tiền để được vào làm thì cần hỏi lại nhà máy ngay tại cổng.
Tin tuyển dụng trên mạng xã hội có tin được không?
Có tin thật và tin giả. Tin thật thường có tên công ty đầy đủ, địa chỉ trong khu, hẹn phỏng vấn tại nhà máy và không đòi chuyển tiền. Đối chiếu tên công ty với danh bạ doanh nghiệp hoặc cổng đăng ký kinh doanh, và tìm số tổng đài công khai của doanh nghiệp để hỏi lại.
Đã cho người khác mượn căn cước thì nên làm gì?
Đòi lại ngay và hỏi họ đã dùng vào việc gì. Kiểm tra xem có tài khoản ngân hàng, thuê bao điện thoại hay khoản vay nào đứng tên mình không bằng cách hỏi các ngân hàng, nhà mạng. Nếu phát hiện bị dùng sai mục đích, trình báo công an phường kèm thông tin người đã mượn.
Làm việc online thật có cần nạp tiền không?
Không. Công việc thật trả tiền cho người làm, không bắt người làm trả tiền trước. Bất kỳ việc nào yêu cầu nạp tiền để nhận nhiệm vụ, mở khoá tài khoản hay rút hoa hồng đều có dấu hiệu lừa đảo, kể cả khi vài lần đầu bạn đã được trả một ít.
Thấy người ở chung phòng trọ đang bị lừa thì làm sao?
Nói chuyện thẳng, chỉ ra dấu hiệu cụ thể: phải nạp tiền, tài khoản nhận là cá nhân, bị hối thúc. Nếu họ vẫn tin, đề nghị cùng đi hỏi trực tiếp nhà máy hoặc công an phường. Người đang bị lừa thường ngại thừa nhận, nên tránh trách móc, tập trung vào việc dừng chuyển thêm tiền.
Muốn đi làm việc ở nước ngoài hợp pháp thì tìm hiểu ở đâu?
Tìm thông tin từ cơ quan quản lý lao động của nhà nước, nơi công bố danh sách doanh nghiệp được cấp phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài và các chương trình hợp tác chính thức. Hợp đồng hợp pháp có thời gian chuẩn bị, đào tạo, thị thực lao động, không đi gấp trong vài ngày.