Công nhân nữ mang thai và nuôi con nhỏ được Bộ luật Lao động 2019 và Luật Bảo hiểm xã hội bảo vệ riêng: hạn chế làm đêm, làm thêm giờ, đi công tác xa ở những giai đoạn nhất định của thai kỳ; được nghỉ đi khám thai; được nghỉ sinh con sáu tháng hưởng chế độ thai sản nếu đủ điều kiện đóng bảo hiểm; được nghỉ mỗi ngày một khoảng thời gian khi nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Doanh nghiệp không được cho nghỉ việc vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản hay nuôi con nhỏ.
Khu chế xuất Tân Thuận có tỷ lệ lao động nữ cao, nhất là ở các dây chuyền may, điện tử, đóng gói. Rất nhiều gia đình trẻ quanh phường vừa đi làm ca vừa nuôi con nhỏ trong phòng trọ. Bài này gom những quyền cần biết theo từng giai đoạn, cùng chuyện thực tế là gửi con ở đâu khi cả hai vợ chồng đều đi ca. Mức hưởng, số ngày cụ thể có thể được sửa đổi; hãy đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi phòng nhân sự, công đoàn.
Quyền theo từng giai đoạn, theo nguyên lý của luật
Bảng dưới sắp xếp theo thời gian để dễ nhớ. Chi tiết số ngày, số tháng là theo quy định tại thời điểm viết:
| Giai đoạn | Quyền chính | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Khi biết có thai | Được nghỉ đi khám thai theo số lần luật định, hưởng chế độ từ bảo hiểm xã hội | Báo cho tổ trưởng, phòng nhân sự; giữ giấy khám thai |
| Những tháng cuối thai kỳ | Không phải làm thêm giờ, làm đêm, đi công tác xa từ một mốc tháng thai do luật định | Nhắc phòng nhân sự điều chỉnh lịch ca |
| Công việc nặng nhọc, độc hại | Được chuyển việc nhẹ hơn hoặc giảm giờ làm mà không giảm lương ở những trường hợp luật định | Đề nghị bằng văn bản, kèm ý kiến bác sĩ nếu có |
| Nghỉ sinh | Nghỉ trước và sau sinh tổng cộng sáu tháng, hưởng trợ cấp thai sản nếu đủ điều kiện | Nộp giấy khai sinh hoặc giấy chứng sinh đúng hạn |
| Con dưới 12 tháng tuổi | Được nghỉ mỗi ngày một khoảng thời gian trong giờ làm, vẫn hưởng đủ lương | Thoả thuận khung giờ nghỉ với tổ trưởng |
| Con ốm | Cha hoặc mẹ đang đóng bảo hiểm được hưởng chế độ nghỉ chăm con ốm trong giới hạn luật định | Giữ giấy của cơ sở khám chữa bệnh |
Điều kiện để hưởng trợ cấp thai sản liên quan đến thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội trong một khoảng thời gian trước khi sinh. Người mới vào làm được vài tháng nên hỏi kỹ phòng nhân sự để biết mình đã đủ điều kiện chưa, tránh trường hợp nghỉ sinh rồi mới biết không được hưởng.
Luật cũng cho phép lao động nữ trở lại làm việc trước khi hết sáu tháng trong một số điều kiện, như đã nghỉ ít nhất một thời gian tối thiểu, có xác nhận sức khoẻ và doanh nghiệp đồng ý. Đây là lựa chọn, không phải nghĩa vụ.
Mang thai ở dây chuyền: những chuyện thực tế
Ngoài quyền trên giấy, có những chuyện nhỏ ở xưởng ảnh hưởng nhiều đến sức khoẻ thai phụ. Đứng lâu ở bàn kiểm hàng, ngồi lâu trước máy may, đi vệ sinh phải chờ đến giờ nghỉ, mùi dung môi ở một số khâu, tiếng ồn, nhiệt độ. Nhiều chị em ngại nói vì sợ bị coi là đòi hỏi. Nhưng báo sớm cho tổ trưởng và phòng nhân sự giúp mọi người sắp xếp hợp lý hơn, và nhiều nhà máy có quy định riêng cho lao động nữ mang thai như ưu tiên chỗ ngồi, cho nghỉ giải lao thêm.
Nếu công việc có tiếp xúc hoá chất, bụi, tiếng ồn lớn hay phải mang vác, hãy hỏi bác sĩ khi khám thai về những điều cần tránh, và mang ý kiến đó về đề nghị chuyển vị trí. Luật có quy định về việc không sử dụng lao động nữ mang thai làm một số công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, hoặc phải chuyển sang công việc phù hợp.
Đường đi làm cũng là chuyện đáng lo. Trục Huỳnh Tấn Phát giờ tan ca đông, có xe tải, xe container; đi xe máy khi bụng đã lớn mệt và kém an toàn. Những tháng cuối, nếu được, nên nhờ người nhà đưa đón, đi xe đưa đón của doanh nghiệp, hoặc chuyển trọ gần cổng hơn.
Nghỉ sinh và trợ cấp thai sản: giấy tờ và thời điểm
Trước ngày nghỉ sinh, hỏi phòng nhân sự danh sách giấy tờ cần nộp sau khi sinh, thường là bản sao giấy khai sinh hoặc giấy chứng sinh của con, cùng các giấy tờ khác nếu sinh mổ hay có biến chứng. Nhiều nhà máy nhận hồ sơ qua tổ trưởng; gửi bản sao, giữ bản gốc và chụp ảnh lại phòng thất lạc.
Trợ cấp thai sản do quỹ bảo hiểm xã hội chi trả, thường qua doanh nghiệp hoặc trực tiếp vào tài khoản của người lao động tuỳ cách giải quyết hồ sơ. Ngoài trợ cấp theo tháng còn có khoản trợ cấp một lần khi sinh con theo quy định. Thời gian nghỉ thai sản được tính là thời gian đóng bảo hiểm xã hội, người lao động và doanh nghiệp không phải đóng trong thời gian này.
Người chồng đang đóng bảo hiểm xã hội cũng được nghỉ một số ngày khi vợ sinh con, hưởng chế độ thai sản, số ngày tuỳ trường hợp sinh thường, sinh mổ, sinh đôi. Nhiều công nhân nam không biết quyền này nên vẫn đi làm. Hỏi phòng nhân sự nơi chồng làm để đăng ký.
Sau sáu tháng nghỉ, trở lại làm việc, lao động nữ được bảo đảm việc làm cũ; trường hợp việc làm cũ không còn thì doanh nghiệp phải bố trí việc làm khác với mức lương không thấp hơn trước khi nghỉ.
Nuôi con nhỏ khi cả hai vợ chồng đi ca
Bài toán lớn nhất của gia đình công nhân là ai trông con. Phương án phổ biến quanh khu: ông bà từ quê vào ở cùng phòng trọ trông cháu; gửi con về quê cho ông bà nuôi; hai vợ chồng xếp ca lệch nhau để luôn có một người ở nhà; gửi con vào nhóm trẻ gần khu trọ. Mỗi phương án đều có giá phải trả: ông bà vào ở thì phòng chật hơn, gửi về quê thì xa con, ca lệch thì vợ chồng ít gặp nhau.
Không có lựa chọn đúng cho mọi nhà. Điều nên làm là tính trước khi con còn nhỏ: thời gian nghỉ thai sản kéo dài sáu tháng, sau đó mới là lúc phải quyết. Trao đổi sớm với tổ trưởng về khả năng xếp ca, hỏi phòng nhân sự xem doanh nghiệp có hỗ trợ gửi trẻ hay liên kết với cơ sở giữ trẻ nào không.
Trong thời gian nuôi con dưới 12 tháng, khoảng thời gian nghỉ mỗi ngày theo luật có thể dùng để về cho con bú nếu ở gần, hoặc vắt sữa tại nơi làm. Một số doanh nghiệp có phòng vắt và trữ sữa; nếu không có, hỏi xem có góc riêng nào được dùng không. Luật khuyến khích doanh nghiệp bố trí điều kiện này.
Chọn nhóm trẻ, trường mầm non gần khu trọ
Quanh các khu trọ công nhân thường có nhóm trẻ tư thục quy mô nhỏ nhận giữ trẻ theo giờ ca. Khi chọn, nên đến tận nơi xem, đi vào giờ trẻ đang sinh hoạt, và để ý:
- Giấy phép hoạt động: nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập phải được cấp phép theo quy định về giáo dục mầm non. Hỏi thẳng và xin xem; nơi đàng hoàng không ngại.
- Số trẻ trên một người trông: một cô trông quá nhiều trẻ nhỏ thì khó bảo đảm an toàn, nhất là trẻ dưới hai tuổi.
- Không gian: sạch, thoáng, có chỗ ngủ riêng cho trẻ, ổ điện được che, cầu thang có chắn, không để bình gas hay xe máy sạc điện trong phòng trẻ.
- Giờ nhận và trả trẻ: có khớp với giờ ca của bạn không, có nhận trẻ sớm hay trả muộn khi tăng ca không.
- Bữa ăn: trẻ ăn gì, ai nấu, nấu ở đâu; có báo cho phụ huynh khi trẻ ăn ít, ốm không.
- Lối thoát khi có sự cố: nhóm trẻ trong nhà ống nhiều tầng cần có lối thoát hiểm rõ ràng, cửa không khoá kín bằng nhiều lớp.
Khi con lớn hơn, trường mầm non công lập trên địa bàn phường là lựa chọn nhiều gia đình nhắm đến. Thủ tục tuyển sinh, giấy tờ cư trú cần có cho con công nhân thuê trọ có bài riêng trong mục thủ tục và đời sống; ở đây chỉ nhắc nên tìm hiểu sớm từ đầu năm, vì chỗ ở trường công thường không dư.
Khi quyền lợi bị vi phạm
Những trường hợp hay gặp: bị ép làm ca đêm, tăng ca khi đang ở những tháng cuối thai kỳ; bị chuyển sang việc nặng hơn; bị gợi ý "tự xin nghỉ" khi báo có thai; bị chấm dứt hợp đồng trong thời gian nghỉ thai sản; không được nghỉ giờ cho con bú. Đây đều là những điều luật lao động cấm hoặc hạn chế rõ ràng.
Cách xử lý giống các tranh chấp lao động khác: hỏi phòng nhân sự trước, mang theo giấy tờ; sau đó tìm đến công đoàn cơ sở, công đoàn khu chế xuất – khu công nghiệp. Hội phụ nữ ở phường cũng thường có hoạt động hỗ trợ lao động nữ. Đừng ký bất kỳ đơn tự nguyện xin nghỉ nào khi mình không muốn nghỉ.
Ghi lại sự việc theo ngày giờ, ai nói gì, lưu tin nhắn. Những ghi chép này giúp người hỗ trợ hiểu nhanh và có căn cứ làm việc với doanh nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Mới vào làm được vài tháng thì có được hưởng thai sản không?
Điều kiện hưởng trợ cấp thai sản khi sinh con gắn với số tháng đã đóng bảo hiểm xã hội trong một khoảng thời gian trước khi sinh. Mới đóng vài tháng có thể chưa đủ. Hỏi phòng nhân sự và tra quá trình đóng trên ứng dụng bảo hiểm xã hội, cộng cả thời gian đóng ở nơi làm trước nếu có.
Bị cho nghỉ việc vì có thai thì làm gì?
Doanh nghiệp không được đơn phương chấm dứt hợp đồng với lao động nữ vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi, trừ một số trường hợp đặc biệt như doanh nghiệp chấm dứt hoạt động. Không ký đơn tự nguyện, giữ giấy tờ, liên hệ công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động.
Có được nghỉ để đi khám thai không?
Có. Lao động nữ đang đóng bảo hiểm xã hội được nghỉ đi khám thai theo số lần luật định, mỗi lần một ngày hoặc nhiều hơn nếu ở xa cơ sở y tế hay thai có bệnh lý. Giữ giấy khám thai để nộp làm hồ sơ hưởng chế độ.
Chồng làm ở nhà máy khác có được nghỉ khi vợ sinh không?
Lao động nam đang đóng bảo hiểm xã hội được nghỉ việc hưởng chế độ thai sản một số ngày khi vợ sinh con, trong một thời hạn kể từ ngày sinh. Số ngày nhiều hơn khi vợ sinh mổ, sinh non hoặc sinh đôi. Đăng ký với phòng nhân sự nơi chồng làm, nộp kèm giấy tờ của con.
Đang nuôi con nhỏ có phải làm ca đêm không?
Luật có những giới hạn về làm đêm, làm thêm giờ đối với lao động nữ nuôi con nhỏ trong một số trường hợp, và việc bố trí phải có sự đồng ý của người lao động. Trao đổi với tổ trưởng, phòng nhân sự để xếp ca phù hợp, và hỏi công đoàn nếu bị ép.
Gửi con ở nhóm trẻ không phép có sao không?
Rủi ro lớn nhất là an toàn của trẻ: nhóm trẻ không phép thường không được kiểm tra về số trẻ trên một người trông, điều kiện phòng cháy, vệ sinh, bữa ăn. Hỏi giấy phép, đến xem tận nơi, hỏi phụ huynh đang gửi, và ưu tiên nơi minh bạch dù xa hơn một chút.