Làm ca đêm lâu dài được nếu giữ được ba thứ: một giấc ngủ ban ngày đủ dài trong phòng tối và yên, bữa ăn chia hợp lý quanh ca, và đường về an toàn lúc trời chưa sáng. Xoay ca, tức đổi qua lại giữa ca ngày và ca đêm theo tuần, mệt hơn làm đêm cố định vì đồng hồ sinh học phải điều chỉnh liên tục.
Nhiều nhà máy trong khu chế xuất Tân Thuận chạy hai hoặc ba ca để kịp đơn hàng. Người mới thường chỉ hỏi ca đêm được thêm bao nhiêu, ít hỏi sẽ ngủ thế nào trong phòng trọ nóng, sát vách hàng xóm làm ca ngày. Bài này đi vào chuyện sống được với ca đêm, cùng các nguyên tắc pháp luật về làm việc ban đêm mà người lao động nên biết.
Cơ thể phản ứng thế nào với ca đêm
Cơ thể con người có nhịp ngày đêm: buổi tối mệt dần, nửa đêm về sáng là lúc tỉnh táo kém nhất, thân nhiệt và phản xạ thấp nhất. Làm ca đêm là làm việc đúng vào quãng cơ thể muốn ngủ, rồi ngủ vào lúc trời sáng, nhà bên đang sửa xe, quán cơm đang mở. Giấc ngủ ban ngày vì thế thường ngắn hơn và chập chờn hơn giấc ngủ ban đêm.
Hệ quả hay gặp: buồn ngủ vào khoảng ba bốn giờ sáng, dễ thao tác sai, dễ cáu, ăn uống thất thường, đau dạ dày. Thiếu ngủ cộng dồn qua nhiều tuần làm người ta tưởng mình "quen rồi" trong khi phản xạ vẫn chậm. Đây là lý do chuyện đi xe máy về nhà lúc tan ca đêm đáng lo hơn bản thân giờ làm.
Người có bệnh mạn tính, đang mang thai, nuôi con nhỏ hay đang dùng thuốc cần được bác sĩ tư vấn trước khi nhận ca đêm dài ngày. Luật lao động cũng có những giới hạn riêng về làm đêm cho một số nhóm lao động như lao động nữ mang thai ở những giai đoạn nhất định, lao động chưa thành niên.
Sắp xếp giấc ngủ ban ngày trong phòng trọ
Phòng trọ quanh khu chế xuất phần lớn nhỏ, mái tôn, tường mỏng. Một vài thay đổi rẻ tiền giúp giấc ngủ ban ngày tốt hơn hẳn:
- Làm tối phòng: rèm dày hoặc tấm chắn sáng ở cửa sổ, ô thoáng; dùng thêm miếng che mắt. Ánh sáng là tín hiệu mạnh nhất báo cho cơ thể rằng đang là ban ngày.
- Giảm tiếng ồn: nút tai mềm, quạt chạy đều tạo tiếng nền che tiếng hẻm. Báo trước với người ở chung, phòng bên rằng mình làm đêm, ngủ ngày.
- Giữ mát: phòng mái tôn buổi trưa rất nóng. Ngủ sớm ngay sau khi về, trước khi nắng gắt, dễ ngủ sâu hơn chờ đến trưa.
- Giữ giờ đều: cố định giờ đi ngủ và giờ thức trong những ngày làm ca đêm. Ngày nghỉ không nên đảo hẳn lại thức ngày ngủ đêm rồi lại đảo về, vì mỗi lần đảo là một lần mệt.
- Chợp mắt ngắn trước ca: một giấc ngắn vào chiều tối giúp đỡ buồn ngủ lúc gần sáng, miễn là không quá dài để khỏi lờ đờ khi vào ca.
- Tránh cà phê cuối ca: uống cà phê, nước tăng lực sát giờ tan ca làm khó ngủ khi về đến phòng.
Nếu ở ghép với người làm ca ngày, nên thoả thuận giờ yên lặng và vị trí ngủ xa cửa ra vào. Nhiều mâu thuẫn ở phòng trọ công nhân bắt đầu từ chuyện người này bật đèn, nấu ăn đúng lúc người kia vừa ngủ.
Ăn gì, ăn lúc nào khi làm ca đêm
Thói quen hay gặp là bỏ bữa tối trước ca, rồi giữa ca ăn mì gói, uống nước ngọt, tan ca ăn một bữa thật no rồi lăn ra ngủ. Cách này làm dạ dày làm việc nặng đúng lúc cơ thể muốn nghỉ, và giấc ngủ sau đó dễ bị khó chịu.
Nguyên tắc chung dễ làm hơn: ăn một bữa chính đàng hoàng trước khi vào ca, giữa ca ăn bữa nhẹ có đạm và rau, uống đủ nước lọc, tan ca chỉ ăn nhẹ trước khi ngủ. Nhiều nhà máy có suất ăn giữa ca hoặc phụ cấp ăn; hỏi rõ để chủ động mang thêm đồ ăn nhẹ nếu cần. Những hàng quán quanh khu mở theo giờ tan ca, nhưng đồ chiên rán ăn liên tục mỗi đêm không phải lựa chọn lâu dài.
Người làm ca đêm lâu năm thường có một thói quen chung: chuẩn bị đồ ăn trước khi đi ngủ, để lúc thức dậy không phải vội. Nồi cơm điện, hộp cơm, bình nước là ba thứ nên có trong phòng trọ của người làm đêm.
Nước uống là chuyện hay bị quên nhất. Xưởng may, xưởng điện tử có máy lạnh hay quạt hút, người làm ít thấy khát nên uống ít, đến cuối ca mới thấy đau đầu, mỏi mắt. Để sẵn một chai nước ở chỗ được phép để trong xưởng, uống từng ngụm theo giờ nghỉ, sẽ đỡ hơn dồn một lần vào giờ ăn. Hạn chế nước ngọt có ga và nước tăng lực, vì chúng làm tỉnh trong chốc lát rồi mệt hơn ngay sau đó, lại làm giấc ngủ ban ngày nông hơn.
Đường về sau ca đêm: an toàn trước hết
Ca đêm ở khu chế xuất Tân Thuận có một đặc điểm riêng: khu nằm sát cảng và kho, nên giờ tan ca đêm trùng với lúc xe chở hàng chạy nhiều. Người mới nên đi thử tuyến đường về một hai lần vào ban ngày để biết đoạn nào có ổ gà, chỗ nào hay đọng nước khi triều lên, giao lộ nào xe lớn hay rẽ.
Tan ca lúc khuya hay lúc trời chưa sáng, đường trong khu và trục Huỳnh Tấn Phát thưa xe hơn ban ngày nhưng lại có xe tải, xe container chạy. Người vừa làm tám tiếng hoặc hơn, mắt mỏi, phản xạ chậm là nhóm dễ gặp tai nạn. Mấy nguyên tắc đơn giản: đội mũ bảo hiểm cài quai, bật đèn, không chạy nhanh, tránh đi sát xe lớn, không dùng điện thoại khi lái.
Nếu thấy quá buồn ngủ, nghỉ năm mười phút ở nơi sáng và đông người trước khi chạy, hoặc đi chung với đồng nghiệp cùng hướng. Người ở trọ gần, đi bộ về được, vẫn nên đi theo nhóm qua những đoạn hẻm tối. Gần bờ sông, bờ kênh, tránh dừng đỗ sát mép nước khi trời tối.
Một số doanh nghiệp có xe đưa đón theo ca. Nếu có, đây là lựa chọn an toàn hơn tự chạy xe sau ca đêm, dù phải đi theo giờ xe. Hỏi điều này ngay từ lúc phỏng vấn.
Quyền lợi khi làm việc ban đêm theo nguyên lý của luật
Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng về làm việc ban đêm. Bảng dưới tóm tắt nguyên lý; mức và cách tính cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành:
| Nội dung | Nguyên lý chung |
|---|---|
| Giờ làm việc ban đêm | Được tính trong một khung giờ đêm do luật định, trong đó có quãng từ khuya đến sáng sớm |
| Tiền lương làm đêm | Được trả thêm ít nhất một tỷ lệ phần trăm so với lương làm việc ban ngày; luật hiện hành ghi ít nhất 30% |
| Làm thêm giờ vào ban đêm | Ngoài tiền làm thêm giờ, còn được trả thêm phần lương tính theo đơn giá ban ngày của ngày đó |
| Nghỉ giữa ca | Làm ca đêm được nghỉ giữa giờ dài hơn ca ngày theo quy định |
| Nhóm được bảo vệ riêng | Lao động nữ mang thai ở giai đoạn nhất định, nuôi con nhỏ, lao động chưa thành niên có giới hạn về làm đêm |
Trên phiếu lương, khoản làm đêm thường tách riêng. Nếu tháng nào làm đêm nhiều mà không thấy khoản này, đối chiếu bảng chấm công và hỏi bộ phận tiền lương. Chụp lại lịch ca được phân mỗi tuần là cách đơn giản để có số liệu đối chiếu.
Khi nào nên xin đổi ca
Không phải ai cũng hợp ca đêm. Mất ngủ kéo dài nhiều tuần dù đã sắp xếp phòng tối, yên; đau dạ dày tái đi tái lại; chóng mặt, tim đập nhanh; thấy mình hay ngủ gật khi lái xe về; hoặc chuyện gia đình như con nhỏ không ai trông ban đêm, đó là những lý do chính đáng để đề nghị đổi ca.
Cách đề nghị hiệu quả là nói với tổ trưởng sớm, kèm lý do cụ thể, và nếu có vấn đề sức khoẻ thì có giấy khám của cơ sở y tế. Nhiều dây chuyền có người thích ca đêm vì ban ngày rảnh để học hoặc đưa đón con, nên đổi qua lại giữa các công nhân không phải hiếm.
Nếu công việc bắt buộc xoay ca mà sức khoẻ không theo được, có thể cân nhắc vị trí khác trong cùng doanh nghiệp hoặc nơi làm ca cố định. Sức khoẻ là thứ đi theo mình sau khi rời nhà máy; khoản phụ cấp ca đêm thì không bù được cho mất ngủ kéo dài nhiều năm.
Theo dõi sức khoẻ khi làm ca đêm nhiều năm
Doanh nghiệp có trách nhiệm tổ chức khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động, và với người làm ca đêm, đây là dịp để nói rõ với bác sĩ về lịch làm việc của mình. Nhiều người khám xong chỉ cất tờ kết quả đi, không đọc. Nên giữ các kết quả qua từng năm để so: huyết áp, cân nặng, đường huyết, men gan có xu hướng đổi không.
Một số dấu hiệu nên đi khám sớm thay vì chờ đợt khám định kỳ: mất ngủ kéo dài dù đã ngủ trong phòng tối, yên; đau thượng vị, ợ chua thường xuyên; tim đập nhanh, hồi hộp khi nghỉ; sút cân hoặc tăng cân nhanh không rõ lý do; buồn bã, mất hứng thú kéo dài. Đây không phải để tự chẩn đoán mà để biết lúc nào cần gặp bác sĩ.
Thẻ bảo hiểm y tế do doanh nghiệp đóng cho người lao động có nơi đăng ký khám ban đầu. Người ở trọ quanh phường Tân Thuận nên kiểm tra nơi đăng ký này có thuận đường không, vì đi khám bằng bảo hiểm y tế ở đúng nơi đăng ký thuận lợi hơn nhiều. Thay đổi nơi khám ban đầu có thời điểm cho phép trong năm; hỏi bộ phận nhân sự hoặc tra trên ứng dụng bảo hiểm xã hội.
Ca đêm cũng ảnh hưởng đến đời sống chung: ít gặp gia đình, bạn bè, khó tham gia sinh hoạt cuối tuần. Giữ một hai thói quen cố định như gọi điện về nhà vào một giờ nhất định, ăn cùng bạn cùng phòng vào ngày nghỉ, giúp người làm đêm lâu năm đỡ cảm giác lạc nhịp với mọi người.
Câu hỏi thường gặp
Ca đêm ở nhà máy thường bắt đầu và kết thúc lúc mấy giờ?
Mỗi nhà máy chia ca khác nhau, phổ biến là hai ca mười hai tiếng hoặc ba ca tám tiếng. Giờ cụ thể được ghi trong lịch ca và nội quy của doanh nghiệp. Hỏi rõ giờ vào, giờ tan và thời gian nghỉ giữa ca ngay khi phỏng vấn để tính đường đi và giấc ngủ.
Có được từ chối làm ca đêm không?
Nếu hợp đồng và thoả thuận ban đầu là làm theo ca có ca đêm, bạn có nghĩa vụ làm theo lịch đã thoả thuận. Tuy vậy, một số nhóm lao động được luật bảo vệ riêng về làm đêm. Khi có lý do sức khoẻ hay gia đình chính đáng, nên đề nghị đổi ca bằng cách nói với tổ trưởng và phòng nhân sự.
Uống cà phê để tỉnh trong ca đêm có hại không?
Một lượng vừa phải vào đầu ca giúp tỉnh táo với nhiều người. Vấn đề là uống liên tục và uống sát giờ tan ca, khiến về đến phòng không ngủ được, rồi ca sau lại cần nhiều cà phê hơn. Người có bệnh tim mạch, dạ dày nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Làm xoay ca có cách nào đỡ mệt?
Nếu được chọn, xoay theo chiều thuận, tức ca sáng sang ca chiều rồi sang ca đêm, thường dễ thích nghi hơn xoay ngược. Giữ giờ ăn ngủ đều trong mỗi đợt ca, dùng ngày nghỉ để ngủ bù thay vì thức trắng đi chơi, và báo với người ở cùng phòng lịch ca để họ hiểu.
Tiền làm đêm có tính vào lương đóng bảo hiểm không?
Cách tính tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội do luật bảo hiểm xã hội và văn bản hướng dẫn quy định, có khoản tính vào, có khoản không. Quy định này có thể thay đổi, nên hỏi bộ phận tiền lương của nhà máy và tra cứu quá trình đóng trên ứng dụng bảo hiểm xã hội để biết mình đang được đóng trên mức nào.
Tan ca đêm buồn ngủ quá có nên chạy xe về ngay không?
Không nên. Nghỉ vài phút ở nơi sáng, có người, rửa mặt, uống nước rồi mới chạy. Nếu thường xuyên buồn ngủ khi lái, cân nhắc đi chung xe với đồng nghiệp, đi xe đưa đón của doanh nghiệp nếu có, hoặc chuyển trọ gần nơi làm hơn để quãng đường về ngắn lại.