Vào mùa khô, nước biển lấn sâu hơn vào sông Sài Gòn, nên nước sông ở đoạn qua Tân Thuận thường lợ hơn mùa mưa; nhưng nước máy người dân dùng không lấy từ khúc sông này mà được lấy từ các điểm ở thượng nguồn xa hơn rồi xử lý ở nhà máy nước. Vì vậy nước sông lợ ở Tân Thuận không có nghĩa nước máy trong nhà bị mặn.
Tuy vậy, trong những năm mặn lấn sâu bất thường, ngành cấp nước phải điều chỉnh cách lấy nước, và người dùng có lúc cảm nhận được vị lạ hoặc áp lực nước yếu. Bài này giải thích xâm nhập mặn là gì, nó hiện ra thế nào ở Tân Thuận, nước máy đi từ đâu tới, khi nào nên để ý và những việc nên làm với bồn chứa, nước giếng, nước trữ trong nhà trọ.
Xâm nhập mặn là gì và vì sao mùa khô mới rõ
Ở vùng cửa sông, nước ngọt từ thượng nguồn chảy ra và nước mặn từ biển theo thuỷ triều đẩy vào gặp nhau. Ranh giới giữa hai khối nước không cố định mà dịch lên dịch xuống theo lượng nước ngọt. Mùa mưa, nước ngọt nhiều, đẩy nước mặn lùi ra phía biển. Mùa khô, nước ngọt ít, nước mặn theo triều lấn sâu hơn vào trong sông. Đó là xâm nhập mặn.
Biến đổi khí hậu và việc mực nước biển có xu hướng dâng được nhiều nghiên cứu xem là yếu tố làm vấn đề này nghiêm trọng hơn về lâu dài, cùng với việc khai thác nước và thay đổi dòng chảy ở thượng nguồn. Mức độ đóng góp của từng yếu tố là chuyện của giới chuyên môn; người dân chỉ cần biết xu hướng chung là mùa khô những năm gần đây được theo dõi sát hơn trước.
Mức độ mỗi năm khác nhau, tuỳ lượng mưa ở thượng nguồn, cách các hồ chứa phía trên điều tiết nước, mực triều và gió từ biển. Có năm mặn chỉ lấn tới vùng Cần Giờ, Nhà Bè; có năm mặn lên sâu hơn, tới gần những điểm lấy nước của thành phố. Những năm như vậy thường được báo trước qua bản tin thuỷ văn và thông báo của ngành cấp nước.
Với khúc sông qua Tân Thuận, nằm khá gần vùng cửa sông so với các điểm lấy nước thượng nguồn, chuyện nước lợ trong mùa khô là bình thường. Người làm việc trên sông, người nuôi cây ven bờ nhận ra điều này rõ hơn người sống trong phố. Đối với đời sống hằng ngày của phần lớn người dân, ảnh hưởng gián tiếp hơn là trực tiếp.
Mặn hiện ra thế nào ở Tân Thuận
Người dân thường không đo độ mặn, nhưng có thể nhận ra qua vài dấu hiệu trong mùa khô:
- Nước sông trong hơn và có vị lợ nếu chạm vào, nhất là lúc triều lên. Nước ở cửa kênh Tẻ cũng lợ theo.
- Cây trồng sát bờ kè có lá vàng, cháy mép nếu rễ chạm nước lợ lâu ngày; cây chịu mặn thì vẫn xanh.
- Kim loại ven sông mau gỉ hơn: lan can, cọc, ốc vít, xe để sát bờ.
- Nước giếng khoan ở một số nơi có vị lợ hoặc phèn, nhất là giếng nông gần sông kênh.
- Thông báo của ngành cấp nước về việc điều chỉnh lấy nước, áp lực nước thấp vào một số giờ trong những năm mặn lấn sâu.
Mặn trong sông cũng thay đổi theo giờ trong ngày: lúc triều lên, nước ở khúc sông gần phường mặn hơn; lúc triều xuống, nước ngọt từ thượng nguồn đẩy ra làm độ mặn giảm. Đây chính là nguyên lý mà ngành cấp nước dựa vào khi chọn giờ lấy nước trong những năm mặn lấn sâu.
Những dấu hiệu này cho thấy mặn đang có mặt ở khúc sông gần phường, nhưng không đồng nghĩa nước máy trong nhà bạn bị mặn. Nước máy đi theo một đường khác hẳn, được giải thích ở phần dưới.
Nước máy đến nhà bạn từ đâu
Nước máy cấp cho phần lớn thành phố được lấy từ hai hệ sông lớn là sông Đồng Nai và sông Sài Gòn, ở những điểm lấy nước nằm xa về phía thượng nguồn, rồi đưa về các nhà máy nước để xử lý, sau đó đi qua mạng ống truyền tải và phân phối đến từng khu. Phường Tân Thuận nhận nước từ mạng phân phối này thông qua đơn vị cấp nước phụ trách khu vực.
Các điểm lấy nước được chọn ở nơi nước ngọt ổn định quanh năm, nghĩa là xa vùng cửa sông nơi mặn hay lấn tới. Vì vậy trong phần lớn các năm, nước lợ ở khúc sông qua Tân Thuận không liên quan gì tới chất lượng nước máy trong nhà. Chỉ khi mặn lấn sâu bất thường lên tới gần điểm lấy nước thì ngành cấp nước mới phải điều chỉnh.
Cách điều chỉnh phổ biến là chọn giờ lấy nước vào lúc triều xuống, khi nước tại điểm lấy ngọt hơn, và tăng cường các nguồn khác. Việc này có thể làm áp lực nước ở một số khu yếu đi vào một số giờ. Thông tin cụ thể về đơn vị cấp nước khu vực, lịch điều chỉnh và đường dây liên hệ, bạn nên xem trên hoá đơn tiền nước hoặc thông báo chính thức, vì chúng có thể thay đổi.
Khi nào nên để ý nước máy và làm gì
Phần lớn thời gian, nước máy ổn định. Bảng dưới liệt kê những hiện tượng có thể gặp và cách xử lý hợp lý, không thay cho kết luận của ngành cấp nước:
| Hiện tượng | Nguyên nhân có thể | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Nước có vị hơi lạ, hơi lợ | Năm mặn lấn sâu, nhà máy đang điều chỉnh nguồn | Theo dõi thông báo, dùng nước đun sôi hoặc nước đóng bình cho uống trực tiếp, báo cho đơn vị cấp nước |
| Nước có mùi clo nhiều hơn | Nhà máy tăng khử trùng khi chất lượng nước thô thay đổi | Để nước trong bình mở nắp một lúc trước khi dùng, đun sôi trước khi uống |
| Áp lực nước yếu vào giờ nhất định | Điều chỉnh giờ lấy nước, nhu cầu cao điểm, đường ống | Trữ nước vào giờ nước mạnh, kiểm tra van, bồn trong nhà |
| Nước đục, có cặn | Sửa chữa đường ống, súc xả mạng, cặn trong bồn nhà | Xả vòi một lúc, vệ sinh bồn chứa, báo nếu kéo dài |
| Nước đổi màu, mùi lạ kéo dài | Sự cố cần kiểm tra | Ngưng dùng để ăn uống, báo đơn vị cấp nước ngay |
Nếu nghi ngờ chất lượng nước, đừng tự kết luận theo cảm giác; hãy báo cho đơn vị cấp nước để họ kiểm tra. Với người thuê trọ, báo cho chủ nhà trước vì có thể vấn đề nằm ở bồn chứa, đường ống trong dãy trọ chứ không phải ở nguồn.
Nước giếng khoan ở khu ven sông: vì sao không nên dùng ăn uống
Ở một số nhà cũ trong khu vực ven sông phía nam thành phố, giếng khoan vẫn còn được dùng để tưới cây, rửa sân, có nơi dùng cho tắm giặt. Nước ngầm tầng nông ở vùng đất trũng gần sông thường có phèn, sắt, có nơi nhiễm mặn hoặc nhiễm bẩn từ nước thải ngấm xuống. Vị nước có thể đổi theo mùa, mùa khô thường lợ hơn.
Thành phố từ nhiều năm nay có chủ trương hạn chế và giảm dần khai thác nước ngầm, một phần vì khai thác quá mức được xem là một trong những nguyên nhân góp phần làm sụt lún mặt đất. Ở nơi đã có nước máy, việc khoan giếng mới hoặc tiếp tục khai thác cần tuân theo quy định hiện hành; muốn biết cụ thể, hãy hỏi phường.
Về sức khoẻ, nước giếng chưa được kiểm nghiệm không nên dùng để uống hay nấu ăn, kể cả khi đã đun sôi, vì đun sôi diệt được vi khuẩn nhưng không loại bỏ được kim loại, mặn hay một số chất hoá học. Nếu nhà bạn vẫn dùng nước giếng cho sinh hoạt, nên mang mẫu đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng để biết rõ.
Bồn chứa và nước trữ trong nhà trọ: vệ sinh thế nào
Nhà trọ, nhà phố trong phường hầu hết dùng bồn chứa trên mái hoặc téc nước để giữ áp lực và dự trữ. Bồn bẩn có thể làm nước sạch từ nguồn thành nước kém chất lượng khi tới vòi. Trình tự vệ sinh cơ bản:
- Khoá van cấp vào bồn và xả cạn nước trong bồn qua van xả đáy hoặc qua vòi trong nhà.
- Cọ thành và đáy bồn bằng bàn chải mềm, không dùng chất tẩy mạnh có mùi lưu lâu. Lấy hết lớp cặn bùn ở đáy.
- Xả rửa bằng nước sạch nhiều lần tới khi nước trong, không còn bọt hay mùi.
- Kiểm tra nắp bồn có kín không, có lưới chắn ở lỗ thông hơi không, để chuột, côn trùng, lá cây không lọt vào.
- Mở van cấp lại, xả vòi trong nhà một lúc trước khi dùng nước cho ăn uống.
- Ghi lại ngày vệ sinh và lặp lại định kỳ, thường vài tháng một lần, sớm hơn nếu thấy cặn hoặc sau đợt nước đục.
Làm việc trên mái để vệ sinh bồn có rủi ro ngã; nếu bồn đặt cao hoặc mái trơn, nên thuê thợ có dụng cụ an toàn. Trong dãy trọ, đây là việc của chủ nhà; người thuê nên nhắc khi thấy nước có cặn, có mùi.
Mặn ảnh hưởng tới cây xanh và hạ tầng ven sông
Ngoài chuyện nước sinh hoạt, nước lợ mùa khô còn tác động lên những thứ người dân ít để ý. Cây xanh trồng ven bờ kè, nếu không phải loài chịu mặn, có thể suy yếu dần qua nhiều mùa khô. Đó là lý do các dự án cây xanh ven sông thường chọn loài chịu được nước lợ, và vì sao một số hàng cây ven sông trông xơ xác vào cuối mùa khô.
Nước lợ cùng hơi muối trong không khí làm kim loại gỉ nhanh hơn. Lan can, cột đèn, cửa cống, cửa ngăn triều ven sông cần được sơn và bảo trì thường xuyên hơn so với ở sâu trong phố. Với người dân, xe máy, xe đạp để gần bờ sông lâu ngày cũng nên rửa và kiểm tra các chi tiết sắt thường hơn.
Bê tông bờ kè và móng công trình sát nước cũng chịu tác động lâu dài của nước lợ. Đây là chuyện của người thiết kế và quản lý công trình; người dân chỉ cần biết để hiểu vì sao các công trình ven sông cần duy tu, và để phản ánh khi thấy lan can mục, cửa cống gỉ hỏng ở đoạn mình hay qua lại.
Câu hỏi thường gặp
Nước máy ở Tân Thuận có bị mặn vào mùa khô không?
Trong phần lớn các năm thì không, vì nước máy được lấy từ các điểm ở thượng nguồn xa, nơi nước ngọt ổn định, rồi xử lý ở nhà máy. Chỉ trong những năm mặn lấn sâu bất thường mới có thể có điều chỉnh. Khi đó ngành cấp nước sẽ có thông báo.
Vì sao nước sông ở Tân Thuận lợ mà nước máy vẫn ngọt?
Vì hai nguồn nước khác nhau. Khúc sông qua Tân Thuận gần vùng cửa sông nên mùa khô hay lợ. Nước máy được lấy ở điểm xa hơn nhiều về thượng nguồn và đi qua nhà máy xử lý, rồi theo ống tới nhà, không lấy từ khúc sông gần phường.
Nước máy có vị lạ thì báo ai?
Báo cho đơn vị cấp nước phụ trách khu vực, thông tin liên hệ thường in trên hoá đơn tiền nước. Nếu ở trọ, báo cho chủ nhà trước vì vấn đề có thể nằm ở bồn chứa hay đường ống trong dãy trọ. Trong lúc chờ, dùng nước đun sôi hoặc nước đóng bình để uống.
Có nên dùng nước giếng khoan để nấu ăn không?
Không nên nếu nước chưa được kiểm nghiệm. Nước ngầm tầng nông gần sông có thể có phèn, kim loại, mặn hay nhiễm bẩn. Đun sôi chỉ diệt vi khuẩn, không loại bỏ được kim loại hay mặn. Muốn dùng, hãy xét nghiệm mẫu ở cơ sở có chức năng.
Bồn nước trên mái bao lâu thì nên vệ sinh?
Thông thường vài tháng một lần, sớm hơn nếu thấy nước có cặn, có mùi hoặc sau một đợt nước đục. Kiểm tra nắp bồn kín, có lưới chắn lỗ thông hơi. Nếu bồn đặt cao, mái trơn, nên thuê thợ có dụng cụ an toàn.
Mùa khô có cần trữ nước không?
Không cần trữ nhiều, nhưng nên có một lượng nước dự phòng sạch, đậy kín, cho vài bữa ăn uống trong trường hợp áp lực nước yếu vào giờ cao điểm hoặc đường ống sửa chữa. Thay nước trữ định kỳ để không thành chỗ muỗi đẻ.