Trước khi ký, công nhân nên đọc kỹ năm chỗ trong hợp đồng: loại hợp đồng và thời hạn, công việc và nơi làm, mức lương cùng các khoản phụ cấp, thời giờ làm việc, và điều khoản về bảo hiểm. Thử việc là giai đoạn riêng, có thể ghi trong hợp đồng lao động hoặc ký hợp đồng thử việc riêng, nhưng thời gian thử và lương thử đều có giới hạn do luật đặt ra.
Bộ luật Lao động năm 2019 là khung chính cho những chuyện này, cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn. Bài này giải thích nguyên lý để bạn đọc hợp đồng không bị ngợp, không thay cho văn bản luật. Mức cụ thể như số ngày, tỷ lệ phần trăm có thể được điều chỉnh, nên luôn đối chiếu quy định hiện hành hoặc hỏi công đoàn, cơ quan lao động khi có điều chưa rõ.
Thử việc là gì và giới hạn ra sao
Thử việc là khoảng thời gian hai bên làm quen: doanh nghiệp xem bạn làm được việc không, bạn xem công việc và môi trường có hợp không. Luật cho phép thoả thuận thử việc, nhưng chỉ thử một lần cho một công việc, và thời gian thử có trần tuỳ theo trình độ công việc đòi hỏi. Với phần lớn vị trí công nhân phổ thông, trần thử việc ngắn hơn nhiều so với vị trí kỹ thuật hay quản lý.
Lương trong thời gian thử việc do hai bên thoả thuận nhưng không được thấp hơn một tỷ lệ nhất định so với lương của chính công việc đó; theo Bộ luật Lao động 2019, tỷ lệ này là 85%. Trong lúc thử việc, mỗi bên đều có quyền dừng mà không cần báo trước và không phải bồi thường, nên đây cũng là giai đoạn bạn được phép nói "không hợp" mà không mang tiếng bỏ ngang.
Hết thử việc, doanh nghiệp phải báo kết quả. Đạt thì tiếp tục làm theo hợp đồng lao động đã ký hoặc ký hợp đồng lao động mới. Điều không nên chấp nhận là bị "thử việc" hết đợt này đến đợt khác cho cùng một việc, hoặc làm cả tháng mà không ai nói mình đang thử việc hay đã chính thức.
Ba loại giấy tờ hay gặp khi vào nhà máy
Nhiều người mới lẫn giữa các loại giấy tờ được đưa ký trong tuần đầu. Bảng dưới phân biệt theo nguyên lý của Bộ luật Lao động 2019:
| Loại | Bản chất | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Hợp đồng thử việc (hoặc điều khoản thử việc) | Thoả thuận làm thử trong thời gian ngắn | Thời gian thử và lương thử phải trong giới hạn luật; chưa phải hợp đồng lao động chính thức |
| Hợp đồng lao động xác định thời hạn | Hai bên định trước ngày kết thúc, tối đa 36 tháng | Hết hạn mà vẫn làm thì phải ký tiếp; luật giới hạn số lần ký loại này liên tiếp |
| Hợp đồng lao động không xác định thời hạn | Không định ngày kết thúc | Ổn định hơn, nhưng mỗi bên vẫn có quyền chấm dứt theo điều kiện luật định |
| Nội quy lao động, cam kết bảo mật | Văn bản kèm theo, không thay hợp đồng | Đọc phần kỷ luật, xử lý vi phạm, quy định mang đồ ra vào |
Luật không còn loại "hợp đồng mùa vụ" như trước, nhưng trên thực tế bạn vẫn có thể gặp các thoả thuận ngắn hạn do đơn vị cung ứng lao động ký. Khi đó, cần biết rõ ai là người sử dụng lao động của mình: nhà máy, hay một công ty cung ứng đưa người vào nhà máy. Bảo hiểm, lương, khiếu nại đều đi qua người đã ký hợp đồng với bạn.
Năm điều khoản đọc kỹ từng chữ
Công việc và địa điểm làm việc. Ghi vị trí gì, ở xưởng nào, khu nào. Nếu doanh nghiệp có nhiều nhà máy, xem có điều khoản điều chuyển sang nơi khác không, vì chuyển từ khu chế xuất Tân Thuận sang một khu công nghiệp ở tỉnh khác thay đổi toàn bộ chuyện ăn ở, đi lại.
Lương, phụ cấp và hình thức trả. Hợp đồng phải ghi mức lương theo công việc hoặc chức danh, các phụ cấp và khoản bổ sung khác, thời hạn và hình thức trả. Khoản nào ghi trong hợp đồng là cam kết; khoản nào chỉ "theo quy chế công ty" thì nên xin xem quy chế đó.
Thời giờ làm việc và nghỉ ngơi. Ca mấy tiếng, nghỉ giữa ca bao lâu, ngày nghỉ hằng tuần là ngày nào, có làm ca đêm, xoay ca không. Tăng ca là chuyện có thoả thuận, không phải nghĩa vụ mặc nhiên.
Bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp. Hợp đồng từ một tháng trở lên thường thuộc diện bắt buộc tham gia. Xem hợp đồng ghi đóng trên mức nào và từ khi nào.
Chấm dứt hợp đồng. Báo trước bao nhiêu ngày khi nghỉ, các trường hợp bị chấm dứt, cách thanh toán khi nghỉ. Đọc phần này khi đang vui vẻ ký, để sau này không phải tranh cãi.
Cam kết đào tạo và bồi hoàn chi phí. Vị trí cần đào tạo dài ngày, gửi đi học hay học nghề có thể kèm một hợp đồng đào tạo riêng, trong đó ghi bạn phải làm cho doanh nghiệp bao lâu sau khi học xong, nếu nghỉ sớm thì bồi hoàn chi phí thế nào. Đọc kỹ số tháng cam kết và cách tính khoản bồi hoàn trước khi ký, vì đây là điều khoản hay gây tranh chấp nhất khi người lao động muốn chuyển chỗ.
Những câu nên hỏi bộ phận nhân sự trước khi ký
Không ai bắt bạn phải ký ngay tại bàn. Bạn có quyền đọc hết, và hỏi lại chỗ chưa hiểu. Những câu hữu ích: hợp đồng này là thử việc hay chính thức; hết thử việc thì ký loại hợp đồng nào, thời hạn bao lâu; lương ghi trong hợp đồng có bao gồm phụ cấp chuyên cần, phụ cấp đi lại, tiền cơm không; ngày nhận lương hằng tháng là ngày nào; tăng ca được báo trước thế nào.
Một câu quan trọng nữa: "Em được giữ một bản hợp đồng không?" Hợp đồng lao động giao kết bằng văn bản được làm thành hai bản, người lao động giữ một bản. Bản của bạn là bằng chứng duy nhất trong tay nếu sau này có chuyện về lương, thời gian làm, bảo hiểm hay quyết định chấm dứt.
Nếu được đưa ký một văn bản bằng tiếng nước ngoài mà không có bản tiếng Việt, hãy đề nghị bản tiếng Việt. Doanh nghiệp vốn nước ngoài trong khu chế xuất thường đã có mẫu song ngữ; người lao động có quyền hiểu điều mình ký.
Điều doanh nghiệp không được làm khi giao kết hợp đồng
Bộ luật Lao động 2019 liệt kê các hành vi người sử dụng lao động không được làm khi giao kết, thực hiện hợp đồng. Những điều liên quan trực tiếp đến công nhân mới vào làm:
- Giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động.
- Yêu cầu người lao động nộp tiền hoặc tài sản khác để bảo đảm thực hiện hợp đồng.
- Buộc người lao động thực hiện hợp đồng để trả nợ cho người sử dụng lao động.
Ba điều này là "đèn đỏ" dễ nhận ra. Nơi nào đòi tiền cọc giữ việc, giữ căn cước gốc hay bằng tốt nghiệp gốc của bạn là đang làm trái nguyên tắc chung của luật lao động, dù họ gọi khoản đó bằng tên gì. Khi gặp, có thể hỏi công đoàn cơ sở, công đoàn khu chế xuất – khu công nghiệp của thành phố hoặc cơ quan quản lý lao động để được hướng dẫn.
Người lao động cũng có nghĩa vụ: cung cấp thông tin trung thực về họ tên, tuổi, trình độ, sức khoẻ; làm đúng công việc đã thoả thuận; chấp hành nội quy. Hợp đồng là cam kết hai chiều, đọc kỹ cả phần nghĩa vụ của mình để không vi phạm vì không biết.
Khi hợp đồng hết hạn mà vẫn đi làm
Ở dây chuyền, nhiều người không để ý ngày hết hạn hợp đồng xác định thời hạn. Nguyên tắc của luật: khi hợp đồng loại này hết hạn mà người lao động vẫn tiếp tục làm, hai bên phải ký hợp đồng mới trong một khoảng thời gian luật định; nếu không ký, hợp đồng đã giao kết chuyển thành hợp đồng không xác định thời hạn. Luật cũng giới hạn số lần ký hợp đồng xác định thời hạn liên tiếp, trừ một số trường hợp đặc thù.
Điều này có ý nghĩa thực tế: thâm niên, chế độ khi nghỉ việc, cách tính trợ cấp đều phụ thuộc vào loại hợp đồng và thời gian làm việc. Ghi ngày hết hạn hợp đồng vào điện thoại, gần đến ngày thì hỏi phòng nhân sự kế hoạch tái ký.
Mọi chi tiết số ngày, số lần nói trên có thể được sửa đổi theo luật mới hoặc văn bản hướng dẫn. Khi cần dựa vào chúng để quyết định, hãy tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin pháp luật chính thức hoặc hỏi công đoàn.
Giữ hồ sơ của chính mình: những thứ nên cất lại
Người lao động thường chỉ nghĩ đến giấy tờ khi có chuyện, lúc đó mới đi xin lại thì mất thời gian và có khi không còn. Một tập hồ sơ cá nhân gọn trong một túi nhựa, cộng bản chụp trong điện thoại, gồm:
- Bản hợp đồng thử việc, hợp đồng lao động và mọi phụ lục hợp đồng đã ký, kể cả phụ lục điều chỉnh lương.
- Phiếu lương hằng tháng, bản giấy hoặc ảnh chụp màn hình ứng dụng nhân sự, giữ ít nhất qua một năm.
- Lịch ca và các lần đăng ký tăng ca, chụp lại khi được phát hoặc khi ký xác nhận.
- Quyết định khen thưởng, nâng bậc, điều chuyển, kỷ luật nếu có.
- Mã số bảo hiểm xã hội, thông tin tài khoản trên ứng dụng bảo hiểm xã hội.
- Giấy xác nhận đã nộp hồ sơ, biên nhận khi nộp đơn xin nghỉ hoặc trả đồng phục.
Tập hồ sơ này không chỉ dùng khi tranh chấp. Lúc xin vay vốn, thuê nhà, làm thủ tục cho con đi học, xin việc nơi khác, người ta cũng hay hỏi xác nhận thu nhập hay thời gian làm việc. Có sẵn giấy tờ, bạn chủ động hơn hẳn.
Một thói quen nhỏ có ích: mỗi lần nhận phiếu lương, đối chiếu với số ngày công, số giờ tăng ca mình tự ghi. Sai sót tính lương ở nhà máy đông người không hiếm, và phát hiện sớm trong tháng thì sửa dễ hơn nhiều so với để dồn vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Thử việc có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu thử việc theo hợp đồng thử việc riêng, thông thường chưa thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc; nếu điều khoản thử việc nằm trong hợp đồng lao động thì cách xử lý có thể khác. Quy định có thể thay đổi theo luật bảo hiểm xã hội mới, nên hỏi nhân sự và đối chiếu văn bản hiện hành.
Đang thử việc mà muốn nghỉ thì có phải báo trước không?
Theo nguyên tắc của Bộ luật Lao động 2019, trong thời gian thử việc mỗi bên có quyền huỷ bỏ thoả thuận thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Dù vậy, báo cho tổ trưởng một tiếng và trả lại đồng phục, thẻ ra vào giúp việc nhận tiền những ngày đã làm suôn sẻ hơn.
Ký hợp đồng với công ty cung ứng lao động thì ai chịu trách nhiệm?
Người ký hợp đồng lao động với bạn là người sử dụng lao động, chịu trách nhiệm trả lương và đóng bảo hiểm. Nhà máy nơi bạn làm hằng ngày có trách nhiệm về an toàn, giờ làm theo thoả thuận cho thuê lại. Giữ hợp đồng và biết rõ tên công ty cung ứng để hỏi khi có vấn đề.
Hợp đồng ghi lương thấp nhưng thực nhận cao hơn thì có sao không?
Thu nhập thực nhận gồm nhiều khoản như phụ cấp, chuyên cần, tăng ca. Mức ghi trong hợp đồng thường liên quan đến cách tính bảo hiểm, tiền làm thêm giờ và các chế độ khác. Nên hỏi rõ các khoản nào ghi vào hợp đồng, khoản nào không, và mức đóng bảo hiểm dựa trên khoản nào.
Không biết đọc hợp đồng thì nhờ ai?
Có thể nhờ người thân, đồng hương đã đi làm lâu, cán bộ công đoàn cơ sở trong nhà máy hoặc công đoàn khu chế xuất – khu công nghiệp. Một số trung tâm trợ giúp pháp lý của nhà nước cũng hướng dẫn miễn phí cho người lao động thuộc đối tượng được trợ giúp.
Bị yêu cầu ký vào giấy trắng hoặc giấy chưa ghi nội dung thì làm sao?
Không nên ký. Một tờ giấy đã có chữ ký mà chưa có nội dung có thể bị điền thành bất cứ thứ gì sau đó, kể cả đơn xin nghỉ việc. Đề nghị điền đầy đủ nội dung trước khi ký, và chụp lại văn bản đã ký nếu không được giữ bản.