Tân Thuận trở thành khu chế xuất đầu tiên của Việt Nam vì gặp đúng ba điều kiện vào đúng lúc: năm 1991 đất nước cần vốn, công nghệ, việc làm và đã có khung pháp lý cho đầu tư nước ngoài; vùng đất ven sông Sài Gòn có cảng, gần trung tâm, còn quỹ đất trống; và có một mô hình liên doanh phát triển hạ tầng giữa doanh nghiệp thành phố với nhà đầu tư nước ngoài sẵn sàng bỏ vốn.
Câu chuyện này hay được kể như một "lần đầu" mang tính biểu tượng, nhưng đằng sau là những tính toán rất thực tế về địa lý, chi phí và rủi ro. Hiểu được vì sao là Tân Thuận giúp hiểu vì sao các khu sau này lại được đặt ở nơi chúng được đặt.
Bài viết dừng ở những điều đã rõ, không đi vào chi tiết các cuộc đàm phán hay nhân vật cụ thể vì tư liệu công khai không đủ chắc. Ai cần tư liệu gốc nên tìm đến các ấn phẩm của cơ quan quản lý khu, các công trình nghiên cứu kinh tế về giai đoạn này.
Bối cảnh: đất nước cần gì vào đầu thập niên 1990
Cuối thập niên 1980, Việt Nam bắt đầu chuyển sang kinh tế thị trường, mở cửa cho đầu tư nước ngoài với luật đầu tư nước ngoài ban hành năm 1987. Nhưng nhà đầu tư vẫn dè dặt: hạ tầng yếu, thủ tục chưa quen, pháp luật còn mới. Họ cần một nơi mà điện, nước, đường, thủ tục được chuẩn bị sẵn, rủi ro thấp hơn mặt bằng chung.
Về phía nhà nước, nhu cầu cũng rõ: tạo việc làm cho lực lượng lao động trẻ đông đảo, thu ngoại tệ qua xuất khẩu, học kỹ năng quản lý công nghiệp hiện đại. Một khu chế xuất là lời giải trung gian: không phải mở toàn bộ nền kinh tế, mà mở một vùng nhỏ với luật chơi rõ ràng.
Năm 1991, quy chế về khu chế xuất được ban hành, tạo cơ sở pháp lý để thành lập và vận hành loại khu này. Cùng năm, khu chế xuất Tân Thuận được cấp phép. Đây là sự trùng khớp có chủ ý: khung pháp lý và dự án thử nghiệm đầu tiên đi cùng nhau, để vừa làm vừa hoàn thiện cách quản lý.
Vì sao chọn vùng đất Tân Thuận
Cảng sát bên. Hàng xuất khẩu cần ra cảng nhanh, nguyên liệu nhập khẩu cần về nhanh. Vùng Tân Thuận nằm ngay cạnh hệ thống cảng trên sông Sài Gòn của thành phố, xe container đi một quãng ngắn là tới bến. Thời đó, khi đường bộ còn yếu, lợi thế này càng lớn.
Gần trung tâm, gần lao động. Chỉ cách khu trung tâm một con kênh, vùng này tiếp cận được nguồn lao động đông đảo của thành phố, cùng các dịch vụ ngân hàng, viễn thông, văn phòng đại diện. Chuyên gia nước ngoài có thể ở trung tâm và đi làm trong ngày.
Quỹ đất trống tương đối lớn. Phần lớn vùng đất là ruộng trũng, đầm, rạch, dân cư thưa hơn so với nội thành. Việc giải phóng mặt bằng cho vài trăm hecta khả thi hơn nhiều so với các vùng đã đông đúc.
Có thể kết nối sân bay. Hàng điện tử, linh kiện giá trị cao thường đi đường hàng không. Từ Tân Thuận đến sân bay Tân Sơn Nhất xa hơn cảng nhưng vẫn trong phạm vi nội đô.
Đánh đổi: nền đất yếu. Lợi thế đi kèm bất lợi: đất thấp, yếu, chịu ảnh hưởng triều. Phải san lấp, gia cố nền, làm thoát nước trước khi xây dựng, tốn chi phí và thời gian. Đây là cái giá được chấp nhận để đổi lấy vị trí.
Mô hình liên doanh phát triển hạ tầng
Một điểm đặc biệt của khu chế xuất Tân Thuận là cách tổ chức: hạ tầng khu do một liên doanh giữa doanh nghiệp của TP Hồ Chí Minh và nhà đầu tư Đài Loan (Trung Quốc) đầu tư, xây dựng và kinh doanh. Liên doanh này bỏ vốn san lấp, làm đường, điện nước, rồi cho các nhà máy thuê lại đất, nhà xưởng và thu phí dịch vụ hạ tầng.
Cách làm này giải quyết được hai vấn đề cùng lúc. Nhà nước không phải bỏ toàn bộ vốn làm hạ tầng trong lúc ngân sách hạn hẹp. Nhà đầu tư nước ngoài có người hiểu thủ tục, đất đai, lao động trong nước làm đối tác. Còn các nhà máy đến sau thì có sẵn mặt bằng, chỉ việc xây xưởng và lắp máy.
Mô hình "doanh nghiệp phát triển hạ tầng khu, cho thuê lại đất" sau này trở thành cách làm phổ biến ở hầu hết khu công nghiệp Việt Nam. Ở vùng lân cận, các đối tác liên quan cũng tham gia phát triển khu đô thị mới phía nam thành phố, trở thành hàng xóm của phường Tân Thuận ngày nay; nhưng đó là câu chuyện của một danh mục khác.
Những "lần đầu" mà Tân Thuận phải làm
Là khu đầu tiên nghĩa là nhiều việc chưa có tiền lệ. Bảng dưới liệt kê những lĩnh vực mà kinh nghiệm từ Tân Thuận được dùng lại cho các khu sau, ở mức nguyên lý:
| Lĩnh vực | Bài toán phải giải | Kinh nghiệm để lại |
|---|---|---|
| Cấp phép đầu tư | Thủ tục cho nhà đầu tư nước ngoài trong một khu đặc thù | Cơ quan quản lý khu được giao nhiều thẩm quyền, làm đầu mối |
| Hải quan | Giám sát hàng ra vào khu phi thuế quan | Đơn vị hải quan đặt tại khu, quy trình riêng cho khu chế xuất |
| Lao động | Tuyển, đào tạo hàng chục nghìn lao động công nghiệp | Liên kết đào tạo, tuyển dụng, quan hệ lao động trong khu |
| Hạ tầng | Xây trên nền đất yếu ven sông | Kỹ thuật san lấp, xử lý nền, thoát nước, xử lý nước thải tập trung |
| Quan hệ với địa phương | Khu công nghiệp lớn giữa vùng dân cư đang hình thành | Phối hợp giữa ban quản lý khu và chính quyền địa phương |
Những kinh nghiệm này không phải lúc nào cũng thành công ngay. Các vấn đề như nhà ở cho công nhân, giao thông giờ tan ca, môi trường quanh khu là những bài toán vẫn còn đó sau hơn ba mươi năm, và là bài học cho việc đặt khu công nghiệp gần đô thị.
Ý nghĩa với vùng đất và con người Tân Thuận
Với vùng đất, khu chế xuất là cú hích làm đổi hẳn số phận: từ ruộng trũng ven sông thành vùng công nghiệp, kéo theo đường sá, dân cư, dịch vụ. Chỉ sáu năm sau khi khu được cấp phép, vùng phía bắc huyện Nhà Bè đã đủ đông, đủ đô thị để tách thành Quận 7.
Với con người, khu chế xuất mở ra một thế hệ lao động công nghiệp: những thanh niên từ các tỉnh lên làm công nhân, học cách làm việc theo ca, theo dây chuyền, theo tiêu chuẩn chất lượng quốc tế. Nhiều người sau đó trở thành tổ trưởng, quản lý, hoặc mang kinh nghiệm về quê, sang các khu công nghiệp mới.
Với người dân gốc, khu chế xuất vừa là cơ hội vừa là mất mát. Có gia đình phải di dời, mất ruộng vườn; có gia đình đổi đời nhờ cho thuê phòng trọ, mở dịch vụ. Những câu chuyện ấy ít được ghi chép chính thức nhưng là một phần không thể thiếu của lịch sử khu chế xuất đầu tiên.
Đọc thêm về giai đoạn này ở đâu
Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về sự ra đời của khu chế xuất Tân Thuận và mô hình khu chế xuất ở Việt Nam:
- Ấn phẩm, báo cáo của Ban quản lý các khu chế xuất và công nghiệp TP Hồ Chí Minh nhân các dịp kỷ niệm thường có phần lịch sử, số liệu theo năm.
- Văn bản pháp luật về khu chế xuất từ năm 1991 đến nay, tra trên cơ sở dữ liệu văn bản chính thức, cho thấy cách quy định thay đổi qua từng giai đoạn.
- Các công trình nghiên cứu kinh tế về đầu tư trực tiếp nước ngoài và khu công nghiệp ở Việt Nam thập niên 1990, có trong thư viện các trường đại học kinh tế.
- Lời kể của người làm việc từ những năm đầu: công nhân, kỹ sư, cán bộ quản lý. Ghi chép lại cần ghi rõ người kể, thời điểm, và đối chiếu với tư liệu chính thức.
Khi đọc, nên phân biệt số liệu chính thức với số ước tính trên báo chí, vì cùng một chỉ tiêu như số lao động có thể được tính theo nhiều cách và ở nhiều thời điểm khác nhau.
Những năm đầu: nhà xưởng mọc trên đất trũng
Người làm việc ở khu từ những năm đầu thường kể về cảnh công trường: xe ben chở cát chạy suốt ngày, nền đất mới san lấp còn lún, mưa xuống là bùn. Những nhà máy đầu tiên hoạt động trong khi xung quanh vẫn đang xây dựng. Đường vào khu chưa rộng như bây giờ, nhiều đoạn ngập khi triều cường.
Lao động lúc ấy phần lớn là thanh niên mới rời quê, lần đầu vào nhà máy. Họ phải học từ những thứ cơ bản như giờ giấc ca kíp, an toàn lao động, đọc tiêu chuẩn chất lượng, làm việc với tổ trưởng, chuyên gia nói ngôn ngữ khác. Doanh nghiệp phải tự đào tạo nhiều, vì hệ thống trường nghề chưa kịp đáp ứng.
Xung quanh khu, các dãy phòng trọ đầu tiên được dựng tạm bằng vật liệu đơn giản. Quán cơm, tiệm tạp hoá, chỗ gửi xe mọc lên theo nhu cầu. Đây là thời kỳ hình thành nếp sống công nhân của vùng Tân Thuận, mà dấu vết còn thấy trong cấu trúc xóm trọ, chợ chiều ngày nay. Những mô tả này dựa trên lời kể chung, chi tiết từng năm nên đối chiếu với tư liệu chính thức.
Bài học cho việc đặt khu công nghiệp gần đô thị hôm nay
Vị trí gần trung tâm là lợi thế có hạn sử dụng. Lúc đầu, gần trung tâm giúp thu hút đầu tư và lao động. Khi đô thị lớn lên bao quanh, chính vị trí ấy gây áp lực giao thông, môi trường và đẩy giá đất lên. Quy hoạch cần tính trước cả vòng đời của khu.
Nhà ở cho lao động phải đi cùng nhà xưởng. Ở Tân Thuận, nhà trọ do người dân tự xây là lời giải tự phát cho hàng chục nghìn lao động. Lời giải ấy nhanh nhưng kéo theo những vấn đề về an toàn, chất lượng sống. Các khu mới về sau được yêu cầu tính đến nhà ở cho người lao động ngay từ đầu.
Giao thông phải tính cho giờ cao điểm của khu. Hàng chục nghìn người vào ra cùng một khung giờ tạo ra đỉnh tải mà đường đô thị bình thường không chịu nổi. Xe đưa rước, giờ ca so le, nhiều cổng là những cách giảm tải đã được thử.
Đất trũng ven sông đòi chi phí dài hạn. San lấp một lần không giải quyết hết. Chống ngập, thoát nước, lún nền là chi phí kéo dài nhiều thập kỷ, cho cả khu lẫn vùng dân cư xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Khu chế xuất Tân Thuận thành lập năm nào?
Khu chế xuất Tân Thuận được cấp phép năm 1991, là khu chế xuất đầu tiên của Việt Nam. Các nhà máy đầu tiên đi vào hoạt động trong những năm ngay sau đó, khi hạ tầng được hoàn thiện dần trên vùng đất ven sông.
Ai đầu tư hạ tầng khu chế xuất Tân Thuận?
Hạ tầng khu do một liên doanh giữa doanh nghiệp của TP Hồ Chí Minh và nhà đầu tư Đài Loan (Trung Quốc) đầu tư, xây dựng và kinh doanh. Liên doanh cho các doanh nghiệp thuê lại đất, nhà xưởng và cung cấp dịch vụ hạ tầng.
Khu chế xuất thứ hai của Việt Nam là ở đâu?
Sau Tân Thuận, các khu chế xuất khác lần lượt ra đời trong thập niên 1990, trong đó khu chế xuất Linh Trung ở phía Thủ Đức là tên quen thuộc ở TP Hồ Chí Minh. Thứ tự cấp phép chính xác giữa các khu nên tra theo tư liệu chính thức.
Vì sao không đặt khu chế xuất đầu tiên ở Hà Nội hay Hải Phòng?
Đầu thập niên 1990, TP Hồ Chí Minh có lợi thế về cảng, về kinh nghiệm buôn bán với nước ngoài và về nguồn lao động, lại có đối tác đầu tư sẵn sàng. Các địa phương phía Bắc cũng phát triển khu công nghiệp, khu chế xuất nhưng muộn hơn một chút.
Khu chế xuất Tân Thuận có liên quan đến Phú Mỹ Hưng không?
Hai nơi là hàng xóm và có liên hệ trong lịch sử phát triển vùng Nam Sài Gòn, với các đối tác đầu tư có liên quan. Tuy vậy, chúng là hai dự án khác nhau: một khu sản xuất xuất khẩu và một khu đô thị, quản lý theo cơ chế khác nhau.