Chợ tự phát giờ tan ca là những dãy hàng rau, thịt, cá, đồ ăn chín bày trên tấm bạt, trên xe đẩy hoặc yên xe máy dọc các ngả đường người lao động đi về, họp vào khoảng sau giờ tan ca chiều rồi tan sau một hai tiếng. Ở phường Tân Thuận, kiểu chợ này mọc quanh các lối ra của khu chế xuất và đầu các hẻm trọ, vì đó là nơi hàng nghìn người đi qua cùng một lúc và cần mua đồ cho bữa tối mà không phải rẽ vào chợ lớn.
Chợ tự phát tiện, nhanh, giá mềm, nhưng cũng có mặt trái: hàng không rõ nguồn gốc, bày ngay mặt đất, lấn lòng đường và có thể bị dẹp bất cứ lúc nào. Bài này không cổ vũ cũng không chê, mà giúp bạn hiểu vì sao kiểu chợ này tồn tại, nên và không nên mua gì ở đó, cách chọn rau thịt cá trong vài giây, và cách đứng mua để không gặp nguy giữa dòng xe giờ cao điểm.
Vì sao chợ tự phát mọc quanh khu chế xuất
Nguyên nhân gốc là thời gian. Người làm ca tám tiếng, thêm tăng ca, ra khỏi cổng lúc trời đã chiều muộn. Chợ truyền thống thì đông nhất vào buổi sáng, đến chiều nhiều sạp đã dọn hoặc hàng tươi không còn nhiều. Siêu thị và cửa hàng tiện lợi có mở, nhưng không phải ai cũng tiện ghé, và không phải lúc nào cũng có đủ các loại rau, cá đồng quen miệng của người từ quê lên.
Thế là người bán đi tìm khách ngay trên đường khách đi về. Họ chọn chỗ đông người qua nhất, dừng xe được, thường là khoảng vỉa hè rộng, đầu hẻm, bãi đất trống hay khúc đường ít xe lớn. Hàng bày nhanh, bán nhanh, dọn nhanh. Người mua thì chỉ cần tạt xe vào, chọn vài bó rau, lạng thịt, con cá, rồi về phòng nấu bữa tối. Cả cuộc mua bán diễn ra trong vài phút.
Kiểu chợ này không riêng gì Tân Thuận, mà có ở gần như mọi khu công nghiệp, khu chế xuất trong cả nước. Nó phản ánh một khoảng trống thật trong đời sống người lao động: thiếu chỗ mua thực phẩm tươi đúng giờ, gần chỗ ở. Chừng nào khoảng trống đó còn, chừng đó chợ tự phát vẫn còn, dù có bị nhắc nhở hay dời chỗ.
Nên mua gì và nên cân nhắc gì ở chợ tự phát
Không phải món nào mua ở chợ tạm cũng như nhau. Bảng dưới gợi ý mức độ yên tâm theo nhóm hàng, dựa trên nguyên tắc chung về bảo quản thực phẩm:
| Nhóm hàng | Mức yên tâm | Lý do | Cách mua |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá, rau thơm | Tương đối | Nhìn được độ tươi bằng mắt, hỏng thì thấy ngay | Chọn bó lá đứng, không úng, rửa kỹ khi về |
| Củ, quả (bí, bầu, cà, khoai) | Khá | Để được lâu, ít bị ảnh hưởng bởi nắng | Chọn quả chắc, không dập, không thâm |
| Thịt heo, thịt gà sống | Cần cân nhắc | Bày ngoài trời nhiều giờ không có đá lạnh | Sờ thấy dính tay, mùi lạ thì bỏ qua |
| Cá, tôm, mực | Cần cân nhắc | Hải sản hỏng nhanh khi nóng | Ưu tiên cá còn sống trong thau nước |
| Đồ ăn chín bày sẵn | Tuỳ hàng | Phụ thuộc giờ nấu và cách che đậy | Chọn hàng có tủ kính hoặc nắp đậy, ăn trong ngày |
| Trái cây cắt sẵn, nước uống | Cần cân nhắc | Cắt sẵn dễ nhiễm bẩn, đá không rõ nguồn | Mua trái nguyên quả, tự gọt |
Nguyên tắc chung là món nào hỏng thì nhìn thấy ngay bằng mắt, như rau và củ quả, thì mua ở chợ tạm tương đối yên tâm. Món nào hỏng mà mắt thường khó thấy, như thịt sống để lâu ngoài nắng hay đá viên, thì nên mua ở nơi có điều kiện bảo quản tốt hơn hoặc mua ở hàng quen biết rõ.
Chọn rau, thịt, cá trong vài giây khi đứng ở sạp
Rau. Lá tươi xanh tự nhiên, cuống cứng, không úng nước, không có đốm đen. Rau quá mướt, xanh đậm bất thường và không có lấy một lỗ sâu nào không phải lúc nào cũng tốt hơn rau có vài vết sâu ăn. Rau thơm còn mùi thơm rõ khi vò nhẹ là rau mới hái.
Thịt heo. Màu hồng tươi, thớ thịt săn, ấn ngón tay vào thì thịt đàn hồi lại. Thịt tái nhạt, nhũn, chảy nước, hoặc thâm sẫm và dính tay là dấu hiệu nên bỏ qua. Mỡ trắng trong, không vàng đục. Ở chợ tạm, nhìn xem thịt có được để trên đá hay che nắng không.
Cá. Cá sống bơi trong thau là yên tâm nhất. Cá đã chết thì nhìn mắt trong, mang đỏ tươi, thân cứng, vảy bám chặt. Mắt đục, mang thâm, thân mềm nhũn thì đã để lâu. Hỏi người bán làm sạch giúp, nhưng về nhà vẫn nên rửa lại.
Đồ ăn chín. Ưu tiên món còn nóng hoặc mới nấu, được che đậy. Món kho thường để được lâu hơn món xào, món trộn. Đồ ăn chín bày từ trưa đến tối ngoài trời mà không che là món nên tránh.
Cân và tiền thối. Chợ tạm bán nhanh, người bán thường cân ước lượng. Nếu thấy không yên tâm, hỏi cân lại hoặc mua theo bó, theo con thay vì theo cân. Giữ sẵn tiền lẻ hoặc chuyển khoản để không mất thời gian thối tiền giữa chỗ đông.
Đứng mua ở chợ tạm sao cho an toàn giữa dòng xe
Nguy hiểm lớn nhất ở chợ tự phát giờ tan ca không nằm ở rau hay thịt mà nằm ở giao thông. Hàng nghìn xe máy cùng đổ ra, người mua dừng đột ngột để tạt vào sạp, xe phía sau phanh gấp. Ở những đoạn gần đường ra cảng, xe container và xe tải vẫn chạy. Một cú quẹt nhỏ giữa chỗ đông có thể kéo theo cả dây xe ngã.
Cách làm an toàn là xi nhan sớm, giảm tốc từ xa, tấp hẳn vào sát lề hoặc vào trong hẻm rồi mới xuống xe. Đừng ngồi trên xe chồm ra chọn hàng khi xe vẫn nằm giữa lòng đường. Nếu chỗ bán quá đông, dừng xe ở chỗ thoáng hơn và đi bộ vài bước. Trẻ con đi cùng thì nắm tay, đừng để chạy giữa các xe đang dừng đỗ.
Khi mua xong, nhìn kỹ phía sau rồi mới nhập lại dòng xe. Treo túi đồ ăn vào móc xe cho chắc, tránh để túi canh, túi nước đá đung đưa vào chân hoặc rơi ra đường. Trời mưa thì càng cẩn thận, vì mặt đường quanh chợ tạm thường trơn do nước rửa cá, lá rau và dầu mỡ.
Chợ tự phát, quy định và chuyện bị dẹp
Chợ tự phát, như chính tên gọi, là nơi họp chợ không nằm trong quy hoạch chợ của địa phương. Việc bày bán trên vỉa hè, lòng đường gây cản trở giao thông và vệ sinh môi trường nên thường bị chính quyền nhắc nhở, xử lý, có lúc dẹp hẳn. Vì thế một chợ tạm đang họp đều đặn có thể vắng bóng sau vài hôm, rồi lại xuất hiện ở chỗ khác gần đó.
Với người mua, điều này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, đừng phụ thuộc hoàn toàn vào một sạp chợ tạm cho bữa ăn hằng ngày; nên biết thêm một chỗ mua ổn định như chợ truyền thống, cửa hàng thực phẩm hay siêu thị nhỏ gần nhà. Thứ hai, khi có vấn đề về thực phẩm mua ở chợ tạm, rất khó truy lại người bán để phản ánh. Đó là lý do nên mua hàng dễ thấy hỏng bằng mắt ở đây, còn hàng khó kiểm thì mua ở nơi có địa chỉ.
Một số khu vực đã thử bố trí điểm bán hàng có tổ chức, có giờ giấc và chỗ đứng rõ ràng gần nơi đông công nhân, để thay cho cảnh bày bán tràn đường. Nếu nơi bạn ở có những điểm như thế, đó thường là lựa chọn tốt hơn cả về an toàn giao thông lẫn trách nhiệm của người bán.
Ai đứng sau những sạp hàng chợ tạm
Người bán ở chợ tạm giờ tan ca phần lớn cũng là người lao động. Có người là vợ hoặc chồng của công nhân, ở nhà trông con rồi tranh thủ buổi chiều bán thêm. Có người lấy rau từ chợ đầu mối từ sáng sớm, đi bán dạo nhiều nơi, chiều mới đến chỗ đông công nhân. Có người mang rau, trái cây nhà trồng hay cá đồng từ các vùng ven đô về bán. Cũng có những người làm ca sáng, chiều về nấu sẵn vài nồi thức ăn đem ra đầu hẻm bán cho hàng xóm trọ.
Hiểu được điều đó giúp người mua nhìn chợ tạm công bằng hơn. Nó không phải nơi chuyên bán hàng kém chất lượng, nhưng cũng không có ai đứng ra bảo đảm. Chất lượng phụ thuộc vào từng người bán. Vì vậy cách tốt nhất là tìm được một hai người bán quen, mua của họ đều đặn. Người bán có khách quen thường giữ chữ tín, báo thật hôm nay rau nào mới, cá nào hôm qua còn lại, thậm chí để dành hàng cho khách quen khi về muộn vì tăng ca.
Với người mới đến, quan sát vài hôm xem sạp nào ngày nào cũng có mặt, hàng còn tươi tới cuối buổi, người bán chịu cân lại khi khách hỏi. Sạp như thế thường đáng tin hơn sạp hôm có hôm không, bày hàng dưới nắng không che. Và khi đã quen, một lời hỏi thăm qua lại mỗi chiều cũng là chút ấm áp hiếm hoi trong nhịp sống vội của khu trọ.
Mua ở chợ tạm rồi, về phòng trọ xử lý thế nào
Đồ mua chiều tan ca thường được nấu ngay trong tối, nhưng nhiều người mua dư cho hôm sau. Với rau, nhặt bỏ lá úng, để nguyên không rửa, gói giấy báo hoặc túi có lỗ thoáng rồi cất ngăn mát. Rửa trước khi cất làm rau nhanh nhũn. Với thịt cá, nếu không nấu ngay trong vài giờ thì chia phần, cho vào túi kín và để ngăn đá.
Phòng trọ không có tủ lạnh thì chỉ nên mua đủ cho bữa tối. Thịt cá mua về nên nấu ngay, đừng để qua đêm ở nhiệt độ phòng, nhất là những tháng nóng. Đồ ăn chín mua về cũng nên ăn hết trong bữa hoặc đun sôi lại kỹ nếu để sang bữa sau.
Rửa thớt, dao sau khi thái thịt sống rồi mới thái rau ăn sống, hoặc dùng hai thớt riêng. Đây là nguyên tắc đơn giản nhưng hay bị bỏ qua trong căn bếp chật của phòng trọ, và là nguyên nhân phổ biến của đau bụng. Thùng rác có nắp và đổ rác mỗi ngày cũng giúp phòng trọ ít ruồi, gián, chuột hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chợ tự phát ở Tân Thuận họp mấy giờ?
Không có giờ cố định vì không phải chợ có quản lý. Thường chợ tạm họp quanh giờ tan ca chiều của khu chế xuất và tan sau vài tiếng khi dòng người về hết. Giờ thực tế lệch theo lịch ca của từng thời điểm, và chợ có thể dời chỗ hoặc vắng bóng khi bị nhắc nhở.
Mua đồ ở chợ tự phát có rẻ hơn chợ truyền thống không?
Nhiều người thấy giá ở chợ tạm mềm vì người bán ít chi phí mặt bằng và bán nhanh cho hết hàng. Nhưng rẻ hay không còn phụ thuộc chất lượng hàng và cân có đủ không. So sánh vài lần ở cả hai nơi với cùng một món là cách tự kiểm chính xác nhất.
Thịt bày ngoài trời ở chợ tạm có an toàn không?
Thịt sống để nhiều giờ ở nhiệt độ cao mà không có đá hay che nắng là điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, và dấu hiệu hỏng không phải lúc nào cũng thấy ngay. Nếu mua, chọn hàng có đá lạnh, che đậy, thịt còn săn và không mùi lạ, rồi nấu chín kỹ ngay trong tối.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi cùng khi mua ở chợ tạm giờ tan ca không?
Nên hạn chế, vì giờ tan ca là lúc giao thông quanh chợ tạm hỗn loạn nhất, xe dừng đỗ dày đặc. Nếu buộc phải đưa theo, hãy cho trẻ ngồi yên trên xe đã dựng chắc ở chỗ thoáng hoặc nắm tay suốt thời gian đứng mua, không để trẻ đi lại giữa các xe.
Ngoài chợ tạm, người ở trọ Tân Thuận nên mua thực phẩm ở đâu?
Ngoài chợ tạm, có thể mua ở chợ truyền thống trong khu dân cư vào buổi sáng ngày nghỉ, ở cửa hàng thực phẩm và siêu thị mini rải rác trên các trục đường, hoặc các siêu thị lớn ở khu lân cận vào cuối tuần. Kết hợp chợ sáng cuối tuần và mua bổ sung chiều tan ca là cách nhiều người dùng.