Ăn quán vỉa hè, hàng rong quanh khu chế xuất Tân Thuận an toàn hay không phụ thuộc chủ yếu vào ba thứ có thể nhìn bằng mắt: đồ ăn được giữ nóng hoặc che đậy thế nào, người bán dùng tay và dụng cụ ra sao, và nguồn nước, nước đá ở hàng đó. Nắm được vài dấu hiệu này, bạn vẫn ăn được đồ ngon, rẻ, tiện mà giảm đáng kể nguy cơ đau bụng giữa ca.
Người lao động ở đây ăn ngoài rất nhiều, có người cả ba bữa. Một lần đau bụng, tiêu chảy không chỉ mệt mà còn mất ngày công, ảnh hưởng tới chuyên cần. Bài này không nhằm làm bạn sợ hàng quán, mà chỉ ra những điểm cần nhìn, những món nên cẩn thận vào mùa nóng, và cách xử lý khi lỡ ăn phải đồ không ổn, kể cả khi nào phải đi khám ngay chứ không tự chữa.
Năm dấu hiệu nhìn thấy được của một hàng ăn sạch
Đồ ăn nóng được giữ nóng, đồ ăn nguội được che. Nồi nước lèo sôi liên tục, cơm trong nồi giữ nhiệt, thức ăn chín trong tủ kính có cửa đóng. Ngược lại, khay thức ăn bày trần ngoài trời từ trưa đến chiều, ruồi bay quanh là dấu hiệu nên tránh.
Tách đồ sống và đồ chín. Thịt sống không để chung khay, chung thớt với đồ chín và rau sống. Người bán không dùng chung một đôi đũa, một con dao cho cả hai.
Người bán không vừa cầm tiền vừa bốc đồ ăn. Dùng găng tay, kẹp gắp, hoặc một người thu tiền một người làm. Đây là chi tiết dễ thấy nhất mà nói lên nhiều về thói quen vệ sinh của cả hàng.
Nước rửa chén không phải một xô dùng cả ngày. Nhiều hàng vỉa hè rửa chén trong một vài xô nước đặt dưới đất, thay nước không thường xuyên. Hàng dùng chén đũa dùng một lần hoặc có nơi rửa với nước chảy thì yên tâm hơn. Nhìn thoáng qua góc rửa chén khi gọi món chỉ mất vài giây mà cho biết khá nhiều điều.
Có khách quen đều đặn. Hàng ăn nào có đông khách quen ăn hằng ngày trong thời gian dài thường là hàng giữ được chất lượng ổn định, vì một vụ đau bụng tập thể có thể làm hàng mất khách ngay.
Món nào cần cẩn thận hơn trong những tháng nóng
Phía nam thành phố nóng quanh năm, nhưng có những tháng nắng gắt kéo dài. Bảng dưới gợi ý những nhóm món dễ có vấn đề khi bảo quản kém:
| Nhóm món | Vì sao dễ có vấn đề | Cách chọn an toàn hơn |
|---|---|---|
| Món trộn, gỏi, rau sống | Không qua nấu chín, phụ thuộc hoàn toàn khâu rửa | Ăn ở hàng rửa rau kỹ, ăn ngay khi trộn |
| Hải sản, ốc, sò | Hỏng nhanh khi nóng, có thể nhiễm khuẩn từ nước | Chọn đồ sống, nấu chín kỹ, ăn nóng |
| Món có nước cốt dừa, sữa | Dễ chua, lên men khi để lâu | Ăn sớm trong ngày, tránh mua lúc chiều tối |
| Cơm, bún để ngoài trời lâu | Tinh bột để nguội ở nhiệt độ phòng nhiều giờ | Chọn hàng giữ cơm nóng, bún mới |
| Trứng lòng đào, thịt tái | Chưa đủ chín để diệt khuẩn | Yêu cầu chín kỹ vào những ngày nóng |
| Nước đá, trà đá, nước mía | Đá không rõ nguồn, nước pha từ nguồn không đun | Chọn đá viên công nghiệp, hàng sạch sẽ |
Không có nghĩa là phải tránh hẳn những món này. Chỉ cần chọn đúng hàng, đúng lúc, và ăn ngay khi vừa làm xong thì nguy cơ giảm nhiều.
Nước đá và đồ uống: chỗ hay bị bỏ qua
Ở xứ nóng, ly trà đá, ly nước mía, ly cà phê đá là thứ người lao động uống nhiều nhất trong ngày. Chính vì quá quen nên ít ai để ý nước đá đến từ đâu. Đá viên làm từ nước không đạt chuẩn, vận chuyển trong bao tải bẩn, đập vụn trên mặt đất là một nguồn gây đau bụng âm thầm.
Dấu hiệu tương đối dễ nhận biết là đá viên công nghiệp thường đều, trong, có lỗ ở giữa, được đựng trong thùng có nắp. Đá cây đập vụn đựng trong thùng hở, có vết bẩn, nên dè dặt. Hàng nước nào để đá trong thùng xốp có nắp, dùng xẻng xúc đá riêng chứ không bốc tay thì đáng tin hơn.
Với người làm việc nặng ngoài trời, uống đủ nước là bắt buộc, nhưng không nhất thiết phải là nước đá ngoài hàng. Mang theo bình nước lọc từ phòng trọ, nạp thêm ở cây nước của nhà máy nếu có, là cách vừa sạch vừa tiết kiệm. Nước ngọt, nước tăng lực uống nhiều mỗi ngày không thay được nước lọc và có thể gây mệt hơn khi trời nóng.
Lỡ ăn phải đồ không ổn: xử lý thế nào
Đau bụng, tiêu chảy nhẹ sau khi ăn ngoài là chuyện nhiều người từng gặp. Phần lớn trường hợp nhẹ tự khỏi, nhưng cần biết khi nào phải đi khám. Các bước chung như sau:
- Ngừng ăn món nghi ngờ, nhớ lại mình đã ăn gì, ở đâu trong vòng một ngày qua.
- Uống nhiều nước để bù lượng mất qua tiêu chảy, nôn. Dung dịch bù nước điện giải bán ở hiệu thuốc pha đúng hướng dẫn giúp bù nước tốt hơn nước lọc đơn thuần.
- Ăn nhẹ, dễ tiêu như cháo, súp khi thấy đỡ. Tránh đồ dầu mỡ, sữa, rượu bia, cà phê trong vài ngày.
- Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy khi đang sốt hoặc đi ngoài ra máu, vì có thể giữ vi khuẩn lại trong ruột. Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng thuốc.
- Báo tổ trưởng hoặc quản lý nếu cần nghỉ, đừng cố đứng máy khi đang mệt lả, chóng mặt.
- Nếu nhiều người cùng ăn một hàng và cùng bị, báo cho quản lý hoặc cơ quan y tế để kịp xử lý và giữ mẫu.
Những dấu hiệu cần đi khám ngay, không chờ tự khỏi: sốt cao, nôn liên tục không uống được nước, đi ngoài ra máu, tiêu chảy kéo dài nhiều ngày, đau bụng dữ dội, khô miệng, tiểu ít, choáng váng, lơ mơ. Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai bị ngộ độc càng nên đi khám sớm.
Mùa mưa và ngập nước: thêm một lớp rủi ro
Mùa mưa ở phía nam thành phố, cộng với những đợt triều cường, khiến một số đoạn đường và hẻm trũng trong khu vực ven sông, ven kênh bị đọng nước. Với hàng ăn vỉa hè, đây là lúc điều kiện vệ sinh khó giữ nhất: nước mưa bắn vào khay thức ăn, nước đọng dưới chân bàn, ruồi muỗi nhiều hơn, và nguồn nước rửa có thể bị ảnh hưởng.
Trong những ngày như vậy, nên ưu tiên hàng ăn có mái che chắc chắn, đồ ăn để trong tủ kín, và ăn món nấu nóng. Tránh ăn rau sống, đồ trộn ở hàng vỉa hè ngay sau những trận mưa lớn hoặc khi khu vực đang ngập. Đừng ăn ở chỗ thức ăn bày sát mặt đất có nước chảy qua.
Sau ngập, các bệnh đường ruột và bệnh lây qua nước có xu hướng tăng. Rửa tay kỹ, uống nước đun sôi hoặc nước đóng chai, và nếu nhà trọ bị nước tràn vào, bỏ những thực phẩm đã ngâm nước bẩn. Đây là lời khuyên chung của ngành y tế cho mùa mưa ở các đô thị thấp trũng, và đặc biệt đúng với những khu vực ven nước như Tân Thuận.
Thói quen nhỏ giúp ăn ngoài an toàn hơn
Rửa tay trước khi ăn là thói quen đơn giản nhất mà nhiều người bỏ qua khi ra khỏi xưởng, nhất là ở hàng vỉa hè không có chỗ rửa. Mang theo một chai nước rửa tay khô nhỏ trong túi là giải pháp gọn. Tay người lao động tiếp xúc với máy móc, hàng hoá, tiền bạc cả ngày, nên đây là nguồn bẩn đáng kể. Ở những hàng có vòi nước hay chậu rửa tay cho khách, dành nửa phút rửa tay bằng xà phòng trước khi ngồi xuống là đủ. Người làm ở xưởng có dùng dầu mỡ, hoá chất càng nên rửa kỹ, vì chất bẩn bám trên tay theo thức ăn vào miệng lâu ngày ảnh hưởng tới sức khoẻ chứ không chỉ gây đau bụng.
Dùng đũa muỗng của mình hoặc lau sạch đũa muỗng ở quán trước khi ăn cũng là cách nhiều người làm. Một bộ đũa muỗng gấp gọn trong hộp mang theo không chiếm chỗ mà giúp yên tâm hơn ở những hàng rửa chén trong xô.
Cuối cùng, nên lắng nghe cơ thể mình. Ai có bệnh dạ dày, ruột, gan, hoặc đang dùng thuốc dài ngày nên ăn ở những chỗ quen biết rõ, tránh đồ cay, đồ sống, và đi khám định kỳ. Nhiều nhà máy có tổ chức khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động, đó là dịp tốt để hỏi bác sĩ về chế độ ăn hợp với mình khi phải ăn ngoài thường xuyên.
Ai chịu trách nhiệm và phản ánh ở đâu
An toàn thực phẩm đường phố là trách nhiệm của nhiều bên: người bán phải bảo đảm điều kiện vệ sinh, chính quyền địa phương và ngành y tế có trách nhiệm quản lý, kiểm tra, và người mua có quyền phản ánh khi thấy vấn đề. Các quy định cụ thể về điều kiện kinh doanh thức ăn đường phố có thể thay đổi theo thời gian, nên nếu cần tìm hiểu sâu, hãy xem văn bản hiện hành của cơ quan y tế.
Ở cấp phường, khi phát hiện hàng ăn có dấu hiệu mất vệ sinh nghiêm trọng hoặc gây ngộ độc cho nhiều người, người dân có thể phản ánh với uỷ ban nhân dân phường, trạm y tế phường hoặc qua các kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Phản ánh nên có thông tin cụ thể: hàng ở đâu, bán món gì, thời gian, hiện tượng quan sát được, có bao nhiêu người bị ảnh hưởng.
Với tư cách người mua, cách tác động hiệu quả nhất vẫn là lựa chọn của chính mình. Khi người lao động ưu tiên hàng sạch sẽ, che đậy cẩn thận, những hàng như vậy sẽ đông khách và tồn tại lâu, còn hàng cẩu thả sẽ tự mất khách. Thói quen chọn hàng có ý thức của hàng nghìn người mỗi ngày có sức nặng không kém các đợt kiểm tra.
Người bán cũng là người lao động, nhiều người sẵn lòng thay đổi khi được góp ý nhẹ nhàng: đậy thêm cái nắp, dùng thêm đôi găng tay, đổi chỗ đứng tránh bụi xe. Một lời nhắc từ khách quen nhiều khi hiệu quả hơn một lời phàn nàn trên mạng, và giữ được quan hệ tốt giữa người mua và người bán trong cùng một khu phố.
Câu hỏi thường gặp
Ăn quán vỉa hè mỗi ngày có hại không?
Không nhất thiết, nếu chọn hàng giữ vệ sinh tốt và ăn đa dạng. Rủi ro tăng khi ăn đồ để lâu ngoài trời, món sống, nước đá không rõ nguồn vào mùa nóng. Kết hợp tự nấu một số bữa và chọn hàng quen giúp giảm rủi ro đáng kể mà vẫn tiện.
Làm sao phân biệt đá viên sạch và đá bẩn?
Đá viên công nghiệp thường đều, trong, có lỗ giữa, được đựng trong thùng có nắp và xúc bằng dụng cụ riêng. Đá cây đập vụn để trong thùng hở, có cặn bẩn, bốc bằng tay thì nên cẩn thận. Khi không chắc, uống nước không đá hoặc mang bình nước riêng.
Đau bụng sau khi ăn trưa ngoài cổng thì có nên tiếp tục làm việc?
Nếu chỉ hơi khó chịu, uống nước và theo dõi. Nếu tiêu chảy nhiều lần, nôn, chóng mặt, sốt thì nên báo tổ trưởng để nghỉ và đến cơ sở y tế. Cố đứng máy khi mệt lả dễ gây tai nạn lao động, nguy hiểm hơn chuyện mất vài giờ công.
Có nên tự mua thuốc cầm tiêu chảy uống luôn không?
Không nên tự dùng khi đang sốt, đi ngoài ra máu hoặc chưa rõ nguyên nhân, vì thuốc cầm tiêu chảy có thể giữ tác nhân gây bệnh lại trong ruột. Ưu tiên bù nước và hỏi dược sĩ, bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào.
Thấy hàng ăn mất vệ sinh thì phản ánh với ai?
Bạn có thể phản ánh với uỷ ban nhân dân phường, trạm y tế phường hoặc các kênh tiếp nhận phản ánh của thành phố. Nên mô tả cụ thể địa điểm, món bán, thời gian và hiện tượng quan sát được. Nếu có người bị ngộ độc, ưu tiên đưa đi khám trước rồi mới phản ánh.