Đứng trên cầu Phú Mỹ, cầu Tân Thuận hay ở bờ sông phía Tân Thuận, bạn thường thấy năm nhóm tàu: tàu hàng và tàu container ra vào cảng, đoàn sà lan chở vật liệu, tàu lai dắt nhỏ mà khoẻ, tàu công vụ như tàu nạo vét, và thỉnh thoảng là tàu khách. Mỗi loại có dáng riêng, nhận ra không khó nếu biết nhìn vào vài chi tiết.
Biết tàu nào là tàu nào không chỉ là thú vui cho người thích ngắm sông. Người câu cá, người chạy ghe nhỏ, người sống sát bờ đều nên biết tàu lớn di chuyển ra sao, sóng của nó dội vào bờ thế nào và ban đêm đọc đèn tàu ra sao. Bài này đi qua từng nhóm tàu, cách đọc đèn hành trình và một vài quy tắc cơ bản của giao thông đường thuỷ.
Vì sao khúc sông qua Tân Thuận có nhiều loại tàu như vậy
Sông Sài Gòn ở đoạn này vừa là đường vào các cảng nội đô, vừa là đường nối với mạng kênh rạch phía nam qua kênh Tẻ, vừa là đường xuôi về Nhà Bè và Cần Giờ để ra biển. Một khúc sông gánh ba vai trò cùng lúc nên lượng tàu đa dạng: tàu biển đi luồng dài, tàu sông chở hàng nội địa, tàu phục vụ cảng và tàu của các cơ quan quản lý.
Nhịp tàu không đều trong ngày. Tàu lớn thường canh con nước để qua những đoạn luồng cạn hoặc để cập bến thuận dòng, nên có khi cả buổi sáng sông vắng, rồi chiều lại có vài chiếc nối nhau. Sà lan chạy gần như suốt ngày, đông vào những giờ nước thuận cho tuyến của chúng. Tàu lai dắt xuất hiện ngay trước khi tàu lớn cập hoặc rời bến.
Người sống lâu ở Tân Thuận Đông cũ thường nghe tiếng còi tàu mà biết sắp có tàu cập. Những hồi còi đó không phải ngẫu nhiên: tàu dùng tín hiệu âm thanh để báo ý định chuyển hướng, lùi hay cảnh báo nguy hiểm theo quy tắc giao thông đường thuỷ. Bạn không cần thuộc hết, nhưng nhận ra rằng mỗi hồi còi là một lời báo giúp bạn hiểu sông hơn.
Nhận ra các loại tàu thường gặp
Bảng dưới dựa vào những chi tiết dễ thấy bằng mắt thường từ trên cầu hoặc từ bờ, không cần ống nhòm:
| Loại tàu | Dáng nhận ra | Thường làm gì |
|---|---|---|
| Tàu container | Boong xếp những khối hộp nhiều màu chồng lên nhau, ca bin ở đuôi hoặc giữa | Chở container ra vào cảng ven sông |
| Tàu hàng tổng hợp, hàng rời | Boong có nắp hầm hàng phẳng, thường có cần cẩu riêng trên tàu | Chở thép, phân bón, nông sản, hàng bao |
| Sà lan và đoàn sà lan | Thân phẳng, thấp, chở đầy cát đá hoặc hàng; có loại tự hành, có loại được đẩy | Chở vật liệu, hàng nội địa theo sông và kênh |
| Tàu lai dắt | Nhỏ, thấp, mũi có lớp đệm dày, khói và tiếng máy mạnh | Giúp tàu lớn quay đầu, cập và rời bến |
| Tàu nạo vét | Có cần, gầu hoặc ống hút lớn, thường đứng yên một chỗ lâu | Giữ độ sâu luồng, cửa kênh |
| Tàu công vụ, tuần tra | Nhỏ, chạy nhanh, sơn màu cơ quan | Kiểm tra, cứu nạn, quản lý luồng |
Nếu bạn thấy một chiếc tàu lớn đứng yên giữa dòng, nhiều khả năng nó đang chờ con nước hoặc chờ cầu bến trống, không phải gặp sự cố. Nếu thấy hai chiếc tàu lai dắt áp hai bên một chiếc tàu hàng, đó là lúc tàu chuẩn bị cập hoặc rời cầu tàu.
Sà lan: con tàu thấp nhất mà lại quan trọng nhất với phố
Trong các loại tàu, sà lan ít được để ý nhất vì nó thấp, chậm và không đẹp. Nhưng đối với một thành phố đang xây dựng nhiều, sà lan là cách chở cát, đá, xi măng, sắt thép rẻ và ít làm hỏng đường nhất. Một đoàn sà lan đầy hàng chạy qua kênh Tẻ thay cho rất nhiều chuyến xe tải lẽ ra phải chạy trên Huỳnh Tấn Phát.
Có hai kiểu sà lan phổ biến. Sà lan tự hành có máy và buồng lái riêng, thường ở phía đuôi. Sà lan không tự hành được một chiếc tàu đẩy phía sau hoặc tàu kéo phía trước dẫn đi, có khi ghép nhiều chiếc thành một đoàn dài. Đoàn sà lan dài rất khó dừng và khó quay, nên người lái phải tính quãng đường từ rất xa.
Với người ở trên bờ hay trên ghe nhỏ, điểm cần nhớ là sà lan chở đầy hàng nằm rất thấp, mạn tàu chỉ nhô khỏi mặt nước một chút. Sóng của nó tuy không cao như tàu lớn chạy nhanh, nhưng khối nước bị đẩy đi rất nặng. Ghe nhỏ không nên chạy sát, càng không nên cắt ngang mũi một đoàn sà lan.
Tàu lai dắt và hoa tiêu: những người dẫn tàu lớn vào bờ
Một chiếc tàu hàng cỡ lớn rất khó tự quay đầu hay ép sát cầu tàu trong khúc sông hẹp có dòng chảy mạnh. Đó là việc của tàu lai dắt: những chiếc tàu nhỏ nhưng có máy rất khoẻ, dùng dây kéo hoặc đẩy trực tiếp vào thân tàu lớn để xoay, đẩy, giữ. Bạn sẽ thấy chúng lượn quanh tàu lớn, khói đen bốc lên khi máy chạy hết công suất.
Bên cạnh tàu lai dắt là hoa tiêu, người có chuyên môn và hiểu biết sâu về luồng sông, được đưa lên tàu lớn để dẫn tàu qua luồng và vào bến theo quy định. Người ngoài ít khi thấy hoa tiêu, nhưng có thể thấy những chiếc xuồng nhỏ áp sát tàu lớn để đưa đón họ ở các điểm nhất định trên luồng.
Tàu nạo vét là nhóm thứ ba ít ai để ý mà rất cần cho khúc sông này. Phù sa và bùn lắng dần làm luồng cạn đi, nhất là ở khúc quanh và cửa kênh. Định kỳ, tàu nạo vét đứng yên nhiều ngày ở một đoạn, dùng gầu hoặc ống hút lấy bùn đáy lên sà lan chở đi. Thấy tàu như vậy gần cửa kênh Tẻ, bạn biết luồng ở đó đang được giữ cho tàu bè đi lại.
Hiểu vai trò của hai nhóm này giúp lý giải vì sao một chiếc tàu cập bến có vẻ chậm chạp đến vậy: mọi thao tác đều tính toán theo dòng nước, gió và khoảng trống ở cầu tàu. Một sai sót nhỏ có thể làm tàu va vào cầu tàu hay tàu khác, gây thiệt hại lớn. Sự chậm rãi đó là dấu hiệu của làm việc cẩn thận.
Ban đêm: đọc đèn tàu để biết tàu đang đi hướng nào
Đèn đỏ và đèn xanh ở hai bên mạn. Theo quy tắc chung của giao thông đường thuỷ, đèn mạn trái màu đỏ, đèn mạn phải màu xanh lục. Nếu bạn thấy cả đỏ lẫn xanh cùng lúc, tàu đang đi thẳng về phía bạn. Thấy chỉ đỏ hoặc chỉ xanh, tàu đang đi chéo hoặc ngang qua.
Đèn trắng trên cột. Đèn trắng đặt cao trên cột cho thấy hướng mũi tàu và giúp người khác nhận ra tàu từ xa. Tàu lớn có thể có hai đèn trắng ở hai độ cao khác nhau, nhìn độ lệch giữa hai đèn có thể đoán tàu đang chuyển hướng.
Đèn trắng ở đuôi. Nếu chỉ thấy một đèn trắng thấp, nhiều khả năng bạn đang nhìn vào đuôi tàu, tức là tàu đang đi xa khỏi bạn.
Đèn của đoàn sà lan và tàu kéo. Tàu đang kéo hoặc đẩy sà lan có thêm đèn báo hiệu theo quy định để các tàu khác biết đó là đoàn dài, khó điều khiển. Khi thấy cụm đèn như vậy, hãy hình dung phía sau hoặc phía trước có cả một đoàn sà lan không đèn rõ.
Đèn chớp và đèn pha rọi. Tàu công vụ, tàu cứu nạn có thể dùng đèn chớp. Đèn pha rọi từ tàu thường để tìm phao luồng hoặc soi chướng ngại.
Quy tắc trên sông người ở bờ và người chạy ghe nhỏ nên biết
Người dân không lái tàu vẫn có lúc gặp giao thông đường thuỷ: đi đò, chạy ghe câu, chèo thuyền nhỏ, hay chỉ đứng ở bờ. Vài nguyên tắc cơ bản:
- Tàu lớn khó tránh, ghe nhỏ phải chủ động tránh. Tàu lớn trong luồng hẹp không thể đổi hướng hay dừng nhanh; ghe nhỏ nhường đường là nguyên tắc an toàn, bất kể ai đúng ai sai trên giấy.
- Không neo đậu, câu cá trong luồng tàu. Luồng tàu được đánh dấu bằng phao; khu vực giữa các phao là nơi tàu lớn chạy.
- Coi chừng sóng dội sau khi tàu đã qua. Sóng tàu lớn đến bờ sau vài chục giây, khi người đứng ở mép kè tưởng đã an toàn.
- Không bơi, không chèo thuyền nhỏ gần chân vịt và mũi tàu đang cập bến. Dòng nước do chân vịt và tàu lai dắt tạo ra rất mạnh.
- Đi đò, đi tàu khách luôn mặc áo phao nếu được cấp, và không ngồi trên mạn hay mũi thuyền.
- Ban đêm, ghe nhỏ phải có đèn để tàu lớn nhìn thấy, đúng như xe máy phải bật đèn trên đường.
Những quy tắc này là nền tảng chung, còn quy định chi tiết của giao thông đường thuỷ nội địa và hàng hải do văn bản pháp luật hiện hành điều chỉnh. Người lái phương tiện thuỷ cần có bằng, chứng chỉ phù hợp và học đầy đủ quy tắc.
Ngắm tàu từ Tân Thuận: chọn chỗ và chọn giờ
Chỗ dễ ngắm tàu nhất thường là trên cầu, nơi tầm nhìn thoáng và cao. Từ cầu Phú Mỹ nhìn về phía bắc thấy khúc sông dọc bờ cảng; từ cầu Tân Thuận nhìn xuống thấy cửa kênh Tẻ và sà lan ra vào. Khi dừng lại ngắm, hãy chọn chỗ có lề đi bộ hoặc khoảng tránh, không dừng xe máy giữa làn, vì cầu ở đây có rất nhiều xe tải nặng.
Giờ đẹp nhất là cuối chiều, khi nắng xiên làm mặt sông ánh vàng và cần cẩu thành những bóng đen trên nền trời. Đầu giờ tối, đèn tàu bắt đầu sáng, cảng bật đèn pha, khúc sông có một vẻ khác hẳn ban ngày. Sáng sớm có sương nhẹ vào một số mùa, tàu hiện dần ra từ màn sương là cảnh nhiều người thích chụp.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, việc gọi tên từng loại tàu, đoán hướng tàu qua màu đèn là trò chơi vừa vui vừa dạy con hiểu sông nước. Đó cũng là dịp nói với con về chuyện vì sao không được chơi ở mép nước, bằng một ví dụ trước mắt: chiếc sà lan khổng lồ không thể dừng lại kịp nếu có ai rơi xuống ngay phía trước.
Câu hỏi thường gặp
Từ bờ Tân Thuận có thấy tàu container lớn không?
Có thể thấy tàu container cỡ vừa ra vào cảng ven sông. Những tàu container rất lớn đi các tuyến xa thường cập cảng nước sâu gần cửa biển chứ không vào sâu trong sông. Dáng nhận ra là boong xếp nhiều khối hộp màu chồng lên nhau.
Vì sao tàu lớn hay đứng yên giữa sông?
Thường là tàu đang chờ con nước thuận để vào luồng hay cập bến, hoặc chờ cầu tàu trống. Tàu lớn phải tính theo dòng chảy và độ sâu, nên đứng chờ là chuyện bình thường, không có nghĩa là tàu gặp sự cố.
Đèn đỏ và đèn xanh trên tàu nghĩa là gì?
Đèn đỏ ở mạn trái, đèn xanh lục ở mạn phải. Thấy cả hai cùng lúc là tàu đang hướng thẳng về phía bạn; thấy một màu là tàu đi chéo hoặc ngang qua. Đèn trắng trên cột cho biết hướng mũi tàu.
Sà lan có nguy hiểm cho người câu cá ven bờ không?
Bản thân sà lan chạy trong luồng không va vào bờ, nhưng khối nước bị đẩy đi tạo sóng nặng dội vào kè. Người đứng ở phần kè thấp, trơn có thể bị sóng làm mất thăng bằng. Đứng trên phần kè khô và lùi lại khi sà lan chạy qua sát bờ.
Tàu lai dắt làm gì?
Tàu lai dắt là tàu nhỏ có máy rất khoẻ, dùng dây kéo hoặc đẩy trực tiếp để giúp tàu lớn quay đầu, cập và rời cầu tàu trong khúc sông hẹp. Thấy tàu lai dắt áp sát một tàu hàng là dấu hiệu tàu đó sắp cập hoặc sắp rời bến.
Có tàu khách chạy ngang Tân Thuận không?
Các tuyến tàu khách và tàu du lịch trên sông Sài Gòn thay đổi theo từng thời kỳ, phần lớn xuất phát từ khu trung tâm. Có tuyến nào chạy ngang hay dừng gần Tân Thuận hay không, bạn nên kiểm tra thông tin hiện hành của đơn vị khai thác trước khi đi.